Łętownia

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
suski
Gmina
Jordanów
Tagi
Armia Krajowa Beskid Makowski dwór folwark Gadomscy górale kliszczaccy izba regionalna Jerliczowie Jordanowie Kempnerowie klucz myślenicki kolonizacja niemiecka Krosnowscy Lisiccy partyzantka Przerębscy rabacja galicyjska Remerowie Sierakowscy wójtostwo myślenickie Zebrzydowscy
Autor opracowania
Piotr Kołpak
Uznanie autorstwa 4.0

Zabytki

Parafie

Ludzie

Opis topograficzny

Miejscowość Łętownia wchodzi w skład gminy Jordanów. Wieś jest położona w mezoregionie Beskidu Makowskiego (Średniego) na wysokości 450-850 m n.p.m. w dolinie Łętówki, która po połączeniu z Bogdanówką tworzy potok Krzczonówkę – lewy dopływ Raby. Łętownia graniczy ze Skomielną Czarną i Tokarnią od północy, Krzeczowem od wschodu, Naprawą i Jordanowem od południa oraz Osielcem od zachodu. Wzdłuż północnej granicy przebiega zielony szlak turystyczny przez Stołową Górę (841 m n.p.m.) i punkt widokowy na Groniu (810 m n.p.m), wzdłuż zachodniej granicy niebieski szlak turystyczny z Gronia do Jordanowa. Kulminacją topograficzną gminy jest Zębalowa (858 m n.p.m.), przez którą przechodzi żółty szlak turystyczny z Lubnia do Jordanowa.

Streszczenie dziejów

Pierwsze wzmianki o Łętowni pochodzą z lat sześćdziesiątych XIV wieku i dotyczą kolonizacji beskidzkich dolin podjętej z inicjatywy króla Kazimierza Wielkiego. Przez kolejne stulecie miejscowość należała do rodzin piszących się z niedalekich Banowic i Przybenic. W 1469 roku Łętownię odkupił wójt myślenicki Jordan, którego syn, Mikołaj Jordan, ufundował tutejszą parafię. Po śmierci Spytka Wawrzyńca Jordana wieś trafiła do rąk Kacpra Zebrzydowskiego, a następnie do rodzin Przerębskich, Jerliczów, Sierakowskich i Krosnowskich. W pierwszej połowie XVIII wieku jej właścicielem był Jan Lisicki cześnik owrucki, który przeprowadził się do Łętowni z Mazowsza. W XIX wieku poszczególne części miejscowości dzierżyli Kempnerowie oraz Gadomscy. Pod koniec drugiej wojny światowej walki partyzanckie prowadził na tych terenach oddział „Harnaś”, którego członków upamiętniono wystawioną w 1998 roku kaplicą Sanktuarium Pamięci Czynu Żołnierskiego Armii Krajowej. Po wojnie zabudowania dworskie rozebrano, a w jedynym zachowanym budynku w 2013 roku utworzono Izbę Regionalną.

Dzieje miejscowości

Już w 1360 roku osada o nazwie Łętownia została wspomniana w dokumencie Kazimierza Wielkiego. Władca zezwolił wówczas Mikołajowi z Uścia założyć na prawie niemieckim wieś Lubień i wyznaczył jej granice na opłotkach Łętowni oraz potokach Raba, Skwarbia i Kasina. Pięć lat później król miał podarować rycerzowi Wierzbięcie z Małoszowa swoją wieś Łętownię, leżącą między Myślenicami a granicą węgierską. Dokument potwierdzający to nadanie rzekomo został wystawiony w Żarnowcu 27 sierpnia 1365 i jest znany jedynie z wpisu do metryki koronnej dokonanego w 1504 roku na prośbę ówczesnego właściciela. Godności przypisane świadkom nadania skłoniły historyków do uznania aktu za falsyfikat, jednak inne świadectwa potwierdzają, że w tym czasie mogło dojść do podarowania Łętowni Wierzbięcie. Już w 1364 roku Kazimierz Wielki poświadczył, że bracia stryjeczni Birowa, syn Marka zwanego Tyczką oraz Ziema z Grójca, sprzedali Wierzbięcie części w Banowicach i Trzemeśni koło Myślenic. Z kolei w XV wieku potomkowie Birowy poza obiema wspomnianymi miejscowościami dzierżyli również Łętownię. Jest więc prawdopodobne, że w latach sześćdziesiątych XIV wieku Wierzbięta z Małoszowa zgromadził w swoich rękach kilka miejscowości leżących w sąsiedztwie Myślenic.

W 1439 roku Katarzyna z Banowic oddała Łętownię Janowi z Brzezia w zamian za wieś Kojszówkę i dopłatę 300 grzywien. Wkrótce jednak miejscowość wróciła do rodziny z Banowic, gdyż w 1451 roku na prośbę krewniaka Katarzyny, Marcina Birowy z Przybenic, król Kazimierz Jagiellończyk przeniósł Łętownię z prawa polskiego na niemieckie. Marcin sprzedał wówczas osadę wraz z Banowicami, Porębą i Trzemeśnią Andrzejowi z Jurczyc za 400 grzywien szerokich groszy praskich z prawem odkupu w ciągu pięciu lat. Do wykupu dziedzictwa pewnie doszło, bo w 1465 roku Katarzyna Zabrska sprzedała swojemu krewnemu Łukaszowi Piotrkowskiemu z Przybenic części ojczyste w Przybenicach, Boszczynie i Bełzowie oraz macierzyste w Trzemeśni, Łętowni i Banowicach. Wkrótce cała wieś należała do Jana Stojowskiego ze Stojowic, który w 1467 roku odstąpił Andrzejowi Banowskiemu Łętownię, Porębę i połowę Trzemeśni oraz młyn i karczmę w Banowicach. Dwa lata później, w 1469 roku, Andrzej sprzedał Łętownię wójtowi myślenickiemu i żupnikowi wielickiemu Jordanowi za 85 florenów węgierskich.

Podczas gdy od połowy XIV do połowy XV wieku dziedzice Banowic i Przybenic zarabiali na dzierżawie swoich włości, rosła w siłę rodzina Jordanów herbu Trąby piszących się z Zakliczyna, potomków pierwszego wójta myślenickiego i bachmistrza wielickiego Hanka. Jego potomek, Jordan z Zakliczyna ożeniony z Jadwigą, córką Mikołaja z Brzezia Lanckorońskiego marszałka wielkiego koronnego, w drugiej połowie XV wieku skupił w swoich rękach wójtostwo myślenickie oraz kilka okolicznych miejscowości, m.in. Malejową (na której gruncie w drugiej połowie XVI wieku założono miasto Jordanów), Wysoką oraz Łętownię. Syn Jordana, Mikołaj Jordan (później kasztelan wojnicki, starosta spiski i oświęcimski oraz wielkorządca krakowski), już w 1492 roku ufundował w Łętowni parafię dla miejscowości położonych na południe od Myślenic. Po jego śmierci w 1521 roku doszło do podziału ojcowizny między braci Spytka Wawrzyńca i Jana, który przejął m.in. Malejową i Łętownię. W 1550 roku wdowa po Janie, Anna z Iskrzyczyna, wówczas już żona Hieronima z Brzezia Lanckorońskiego, za niebagatelną kwotę 10 500 florenów sprzedała Spytkowi Wawrzyńcowi schedę po jego bracie – w tym wsie klucza myślenickiego i dochody z wójtostwa. Dziedzic zmarł w 1568 roku, nie pozostawiając męskiego potomka, a Łętownia wraz z sąsiednimi wsiami trafiły do rąk Kacpra Zebrzydowskiego, małżonka Anny, córki Spytka Wawrzyńca Jordana.

Łętownia nie wyróżniała się na tle innych folwarcznych wsi beskidzkich, w których zagrodnicy i kmiecie sąsiadowali z pasterzami pochodzenia wołoskiego. W 1851 roku ludność zamieszkującą te tereny opisał Wincenty Pol, określając ją mianem górali kliszczackich (Kliszczacy) i definiując jako lachowsko-góralską grupę przejściową między polską ludnością rolniczą napływającą z ziemi krakowskiej a miejscowymi góralami beskidzkimi i Wołochami. W latach czterdziestych XVII wieku wieś zamieszkiwała ponad setka rodzin zagrodowych, kmiecych i komorniczych, na Krzczonówce urządzono dwa młyny, a naprzeciw kościoła parafialnego, w okolicy dzisiejszego budynku szkoły podstawowej, istniał duży folwark należący do właścicieli wsi – najpierw Przerębskich, Jerliczów, a potem Sierakowskich i Krosnowskich.

W pierwszej połowie XVIII stulecia właścicielem Łętowni i Łopusznej został Jan Lisicki herbu Prus cześnik owrucki, który oddał swoje dziedzictwo na Mazowszu bratu Pawłowi i przeniósł się do ziemi krakowskiej. Jan zmarł w 1752 roku i został pochowany w Łętowni, gdzie wdowa po nim Barbara z Janickich ufundowała nową świątynię. W 1765 roku jako dziedzica miejscowości odnotowano ich syna Józefa Lisickiego, którego brat Ambroży został proboszczem w Łętowni i Jordanowie. W 1787 roku inny z braci Lisickich, Florian, podarował swoją część Łętowni bratanicy Mariannie (córce Wojciecha Lisickiego), a ostatecznie wieś znalazła się w rękach Anieli, córki kolejnego brata, Romualda członka galicyjskiego sejmu stanowego, która około 1813 roku wyszła za mąż za Michała Remera dziedzica Witanowic Górnych i części Lgoty. Michał i Aniela Remerowie po 1820 roku zamieszkali w Łętowni w dworku zbudowanym prawdopodobnie w drugiej połowie XVIII wieku i sprzedali witanowickie włości. Część miejscowości odziedziczył później ich syn Ludwik Remer.

Niepokoje połowy XIX stulecia dosięgły ukrytej w beskidzkich dolinach Łętowni. Poruszenie tutejszych chłopów w czasie rabacji galicyjskiej 1846 roku opisał łętowski pleban w kronice parafialnej: „Miał tedy wybuchnąć pożar nieporządku politycznego około 18 lutego, lecz spiskowi wcześniej odkrytemu położono tamę. Chłopi, myśląc, że ich panowie chcą powyrzynać, uderzyli tu i ówdzie na panów. Bardzo wielu pozabijali, a dwory w kilku obwodach częścią zrabowali, częścią zniszczyli […]. Makowianie oparli się chordzie dzikich górali […]. Naprawianie, jako pierwsi sprawcy niepokoju w parafii, posłuszni mojemu głosowi, nazajutrz po największej części wszystko oddali, co zrabowali, a za ich przykładem poszli pograniczni. Hyacenty Antolak z Naprawy, odniósłszy do wójta naprawskiego sadło, które w czasie rabunku porwał we dworze pana Gadomskiego, przejęty sumieniem i ambicją, gdyż był zresztą najpoczciwszym, sumiennym i religijnym człowiekiem, na pobliskim drzewie ze wstydu się powiesił”. Kapłan przekonywał ponadto, że wielki głód 1847 roku, kiedy w łętowskiej parafii zmarło ponad 1300 osób, był karą za ubiegłoroczne rozruchy.

W XIX wieku rozróżniano jeszcze poszczególne części wsi: Łętownię Dolną nad Łętówką w okolicach kościoła i dworu oraz Średnią i Górną nad potokiem Bąblowa wypływającym spod Stołowej Góry i uchodzącym do Łętówki. W 1884 roku największa posiadłość na terenie miejscowości była podzielona na trzy folwarki należące do rodziny Kempnerów i Aleksandra Roli-Gadomskiego. Już wówczas działała tu szkoła ludowa, lecz dopiero w dwudziestoleciu międzywojennym doszło do rozwoju działalności społecznej wspieranej przez Mariana i Stanisława Kempnerów. Wówczas otworzono pocztę, posterunek policji, oddział Ochotniczej Straży Pożarnej, kółko rolnicze oraz Kasę Stefczyka. W latach trzydziestych Kempnerowie otworzyli we dworze własną mleczarnię zapewniającą mieszkańcom zbyt mleka. Z kolei sam dwór powiększono w 1938 roku.

W czasie drugiej wojny światowej w drewnianym domu nr 365 w przysiółku U Goryla mieścił się szpital polowy i kwatera miejscowych oddziałów Armii Krajowej. W dniach 12-23 stycznia 1945 żołnierze oddziału „Harnaś” (wchodzącego w skład odtworzonego 3. Pułku Strzelców Podhalańskich) pod dowództwem „Rosomaka” i „Bolka” w okolicach Pcimia i Łętowni rozbrajali wycofujące się grupy żołnierzy Wehrmachtu. Działania zbrojne partyzantów upamiętniono w 1998 roku, wystawiając na górze Groń Sanktuarium Pamięci Czynu Żołnierskiego Armii Krajowej. Corocznie w ostatnią niedzielę sierpnia w kaplicy odprawiana jest uroczysta msza z udziałem kombatantów.

W 1946 roku, zaraz po ustaniu działań wojennych, zdecydowano o rozebraniu zdewastowanego i zaniedbanego dworu Kempnerów. Łętownia do 1954 roku była siedzibą gminy, a potem wcielono ją w granice administracyjne gminy Jordanów. Ostatni zachowany budynek dworski w latach Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej nazywano „agronomówką”, a w lipcu 2013 roku otworzono w nim Izbę Regionalną, w której przechowuje się dawne narzędzia gospodarcze i elementy wystroju beskidzkich chałup.

Ciekawostki

Obok leśniczówki w Łętowni rośnie kilka dębów szypułkowych zaliczonych do grupy pomników przyrody. Największy z nich ma niemal 20 m wysokości i prawie 6 m obwodu.

Na prawym brzegu Łętówki, niecały kilometr od źródeł potoku, znajduje się piętnastometrowa odkrywka skalna fliszu karpackiego. Naprzemianległe warstwy skalne świadczą o bogactwie geologicznym Beskidów – wyraźnie widać m.in. ławicowy piaskowiec oraz mułowce i iłowce.

Bibliografia

Kot Stanisław , "Szkolnictwo parafialne w Małopolsce XVI-XVIII w.", Lwów 1913
"Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. 3",
"Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. 3",
Boniecki Adam, "Jerliczowie" , [w:] "Herbarz polski, t. 9" , Warszawa 1906 , s. 20-21
Boniecki Adam, "Jordanowie" , [w:] "Herbarz polski, t. 9" , Warszawa 1906 , s. 74-86
Boniecki Adam, "Lisiccy" , [w:] "Herbarz polski, t. 14" , Warszawa 1911 , s. 350-357
Kamiński Adam, "Jordan Mikołaj z Zakliczyna" , [w:] "Polski słownik biograficzny, t. 11" , Wrocław-Warszawa-Kraków 1964-1965 , s. 280-281

Jak cytować?

Piotr Kołpak, "Łętownia", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/miejscowosci/letownia-3

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności