Prorocy i apostołowie

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
nowotarski
Gmina
Łapsze Niżne
Miejscowość
Frydman
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Niedzica
Parafia
Św. Stanisława Biskupa i Męczennika
Kościół
Św. Stanisława Biskupa i Męczennika
Tagi
rzeźba XVIII wieku Spisz sztuka drugiej połowy XVIII wieku
Miejsce przechowywania
kaplica Matki Boskiej Karmelitańskiej
Identyfikator
DZIELO/11969
Kategoria
rzeźba
Ilość
16
Czas powstania
około 1764 roku
Fundator
Michał Lorencs
Technika i materiał
drewno, techniki rzeźbiarskie, polichromowanie, złocenie, srebrzenie, laserowanie
Autor noty katalogowej
Paulina Kluz
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

W 1757 roku przy parafii we Frydmanie założono bractwo szkaplerzne. Prawdopodobnie zatem w tym czasie rozpoczęto również budowę kaplicy Matki Boskiej Karmelitańskiej z inicjatywy i fundacji ówczesnego proboszcza Michała Lorencsa. Ukończono jej wznoszenie w 1764 roku. Wydaje się również, że około tego roku powstało wyposażenie kaplicy, a więc dwustronny ołtarz oraz dekoracja rzeźbiarska ścian i stropu. W latach 1826, 1909 oraz 1936-1946 uzupełniano stolarkę wyposażenia w kaplicy oraz jej polichromię. W latach 1955-1956 oraz 1963-1967 odnawiano polichromię i złocenia.

Opis

W narożach ośmiobocznej kaplicy Matki Boskiej Karmelitańskiej znajduje się osiem nisz z siedziskami, ujętych parami pilastrów podtrzymujących archiwoltę z kluczem, pod ich łukami podwieszone figury proroków, na kluczu i głowicach pilastrów ustawione wazony ze słonecznikami. Nad nimi, na wysokim cokole mniejsze, analogiczne nisze z figurami świętych stojącymi na cokołach. Architektoniczna konstrukcja ujęta malowanym rocaille'm.
Figury proroków podwieszone w dolnych niszach mają ugięte nogi i rozłożone na boki ręce, w których trzymają banderole. Przedstawieni są jako starcy z długimi brodami lub jako dojrzali mężczyźni z krótkimi. Figury Dawida i Salomona ukazane są w strojach królewskich, z koronami na głowach. Rzeźba Balaama przedstawiona jest w tunice i płaszczu, z głową oślicy przy nodze. Melchizedek jest w stroju kapłańskim, z albą, komżą i stułą. Elizeusz ubrany jest w tunikę i płaszcz, na głowie ma turban, a przy nodze głowę wołu. Pozostałe figury pozbawione atrybutów, ukazane są w tunikach i płaszczach lub szatach spodnich i wierzchnich.
Figury świętych z górnego rzędu nisz ustawione są na cokołach i na rzeźbionych podstawach w formie obłoków, ujętych spływami wolutowymi, dekorowanymi rozetami z przodu. Rzeźby ukazane są frontalnie lub zwrócone trzy czwarte w bok, ręce mają rozłożone na boki lub jedną złożona na piersi. Ukazani są jako dojrzali mężczyźni z krótkimi kręconymi brodami i kręconymi włosami opadającymi na ramiona. Ubrani są w tuniki przylegające do ciała oraz płaszcze. Wyłącznie część figur posiada atrybuty. Święty Juda Tadeusz ukazany jest z pałką, św. Bartłomiej z płaszczem z ludzką twarzą (skóra), św. Szymon z piłą, św. Filip z kamieniami w dłoni, św. Maciej lub św. Tomasz z włócznią oraz św. Jakub Mniejszy z rozetą i księgą.
Figury polichromowane są naturalistycznie w partiach ciała, szaty i atrybuty są złocone, srebrzone, laserowane lub polichromowane.

Zarys problematyki artystycznej

Kaplica w 1784 roku otrzymała odpust zupełny na dzień 16 lipca, na uroczystość Matki Boskiej Szkaplerznej. Od tego czasu przyjmowała rzesze wiernych, którzy w tym właśnie dniu przyjmowali sakrament spowiedzi i Komunii Świętej. Osiem nisz w narożach pełniło funkcję konfesjonałów. Ołtarz otrzymał formę dwustronnego tabernakulum oraz został otoczony tralkową balustradą na planie ośmioboku w celu umożliwienia masowego udzielania komunii.
Cały program ikonograficzny kaplicy Matki Boskiej Karmelitańskiej obejmuje figury starotestamentowych proroków podwieszone na ścianach w niszach niższego rzędu, figury postaci z Nowego Testamentu (apostołów) stojące w niszach wyższego rzędu oraz strop ze sceną Koronacji Najświętszej Marii Panny w otoczeniu aniołów, spośród których ośmiu trzyma instrumenty, tworząc niebiański chór, a czterech z nich przedmioty kultu maryjnego.
Postacie proroków w niszach niższego rzędu zostały zidentyfikowane jako Elizeusz (z wołem), Dawid (w stroju królewskim), Salomon (w stroju królewskim), Balaam (z oślicą), Melchizedek (w stroju kapłańskim z księgą). Pozostałe figury proroków bez atrybutów mogą przedstawiać Eliasza, Izajasza, Daniela lub Jeremiasza. Postacie świętych w niszach wyższego rzędu zostały zidentyfikowane jako św. Juda Tadeusz (z pałką), św. Bartłomiej (z płaszczem z ludzką twarzą), św. Szymon (z piłą), św. Filip (z kamieniami) oraz św. Maciej lub św. Tomasz (z włócznią). Pozostałe figury świętych bez atrybutów najpewniej również przedstawiają apostołów. Pary figur w niszach najpewniej tworzą typologiczne zestawienie proroków z apostołami. Niestety brak rozpoznania ikonograficznego części rzeźb nie pozwala w pełni odszyfrować treści ideowych tej części dekoracji kaplicy. Wszystkie omawiane figury oraz pozostała dekoracja rzeźbiarska kaplicy są jednorodne pod względem formalnym i zostały wykonane niewątpliwie przez jeden warsztat, jakkolwiek nie są znane nazwiska twórców. Ten sam warsztat najpewniej jest również twórcą dekoracji rzeźbiarskiej w kościele w Krempachach. Z dużym prawdopodobieństwem można przyjąć, że autorem programu ikonograficznego kaplicy był jej fundator i pomysłodawca – Michał Lorencs, dla którego stała się ona później miejscem pochówku.

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

Po konserwacji.

Streszczenie

W 1757 roku przy parafii we Frydmanie założono bractwo szkaplerzne. Prawdopodobnie zatem w tym czasie rozpoczęto również budowę kaplicy Matki Boskiej Karmelitańskiej z inicjatywy i fundacji ówczesnego proboszcza Michała Lorencsa. Ukończono jej wznoszenie w 1764 roku. Wydaje się również, że około tego roku powstało wyposażenie kaplicy, a więc dwustronny ołtarz oraz dekoracja rzeźbiarska ścian i stropu. Pary figur w niszach najpewniej tworzą typologiczne zestawienie proroków z apostołami. Niestety brak rozpoznania ikonograficznego części rzeźb nie pozwala w pełni odszyfrować treści ideowych tej części dekoracji kaplicy.

Bibliografia

Staniszewska Maria Kazimiera, "Vidi coelum novum et terram novam. Treści ideowe i geneza form Kaplicy Matki Boskiej Karmelitańskiej we Frydmanie" , „Modus. Prace z Historii Sztuki” , s. 5-34
Białostocki Jan, Miłobędzki Adam, "Kaplica Matki Boskiej Karmelitańskiej we Frydmanie" , „Biuletyn Historii Sztuki” , s. 109-120
Chmelinová Katarína , "Nebeská hudba Kaplnky Panny Márie vo Fridmane" , „Sandecko-spišské zošity” / „Zeszyty sądecko-spiskie” , s. 49-53
Szydłowski Tadeusz, "Zabytki sztuki w Polsce. Inwentarz topograficzny, cz. 3: Województwo krakowskie, t. 1, z. 1: Powiat nowotarski", Warszawa 1938

Osoby związane z dziełem

Jak cytować?

Paulina Kluz, "Prorocy i apostołowie", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2022, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/prorocy-i-apostolowie

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności