Ołtarz główny

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
wadowicki
Gmina
Stryszów
Miejscowość
Stryszów
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Wadowice Południe
Parafia
Parafia Św. Jana Kantego
Tagi
mała architektura sztuka pierwszej połowy XVIII wieku
Miejsce przechowywania
prezbiterium
Identyfikator
DZIELO/08298
Kategoria
ołtarz
Ilość
1
Czas powstania
1742-1745
Technika i materiał
drewno, techniki stolarskie i rzeźbiarskie, polichromowanie, złocenie, srebrzenie
Autor noty katalogowej
Paulina Kluz
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

Ołtarz główny powstał po wybudowaniu nowego kościoła w Stryszowie w 1742 roku, ale przed 1745 rokiem, a więc datą konsekracji widniejącą na portatylu jednego z bocznych ołtarzy. Retabulum zostało wymienione w aktach wizytacji z 1748 roku, jako wybudowane w czterech etapach, z drewna i desek, polichromowane, z głównym wizerunkiem Niepokalanie Poczętej, a w zwieńczeniu św. Kazimierza. Jak wskazuje napis na przerwanym przyczółku baldachimu ambony, ołtarz został odnowiony w 1841 roku.

Opis

Nastawa architektoniczna, jednokondygnacyjna ze zwieńczeniem, jednoosiowa z bramkami. Ołtarz sarkofagowy z drewnianą mensą i portatylem. Na mensie znajduje się tabernakulum z tronem wystawienia. Tabernakulum w formie drewnianej skrzynki na planie wieloboku, ustawionej na cokole dekorowanym akantem, zamkniętej profilowaną listwą; ścianki dekorowane płycinami z akantem. Drzwiczki drewniane, obite blachą, w formie stojącego prostokąta, zdobione motywem krzyża, gorejącego serca, winnego grona i kłosów zboża. Tron wystawienia w formie obrotowej niszy, ujętej motywem winnego grona, flankowanej pilastrami dekorowanymi kampanulami, dźwigającymi gzyms zamykający całość, z wazonikami. Tron zwieńczony cokołem ze srebrzoną figurką leżącego baranka.
Retabulum na dwustrefowym, uskokowym cokole ustawionym pod kątem, w górnej strefie z wyodrębnionymi po bokach postumentami i konsolami. Nastawa ujęta dwiema parami kolumn kompozytowych ustawionych na tle uskokowych, zwróconych pod kątem filarów, o trzonach dekorowanych płycinami z kampanulami. Podpory oraz dwa putta dźwigają wyłamane na ich osi, odcinkami wklęsło-wypukłe, pełne belkowanie, przerwane nad polem środkowym, z fryzem dekorowanym rozetami oraz fragmenty przerwanego, falistego przyczółka z siedzącymi na nim figurami aniołów. Na zewnętrznych krawędziach belkowania ustawione dwie figury w strojach żołnierzy. W polu środkowym nisza w formie stojącego prostokąta zamkniętego trójlistnie z uskokiem, o wklęsłych dolnych narożach, ujęta profilowaną ramą, z obrazem Trójcy Świętej i flankowana parą puttów.
Zwieńczenie w formie stojącego prostokąta, flankowane parą zdwojonych pilastrów, zwróconych na zewnątrz, zamknięte odcinkiem gzymsu dekorowanym lambrekinem, ujęte obłokami z dwiema parami siedzących puttów. Powyżej medalion z okiem Opatrzności, ujętym obłokami i uskrzydlonymi główkami anielskimi, w glorii promienistej. W polu zwieńczenia obraz św. Jana Kantego w formie stojącego prostokąta, ujęty profilowaną ramą.
Na wysokości cokołu nastawę flankują bramki utworzone przez postumenty przylegające do ścian prezbiterium zwieńczone fragmentami falistego przyczółka z latarniami. Cokoły przy ścianie z nastawą łączą listwy, tworząc przejścia, nad którymi stoją figury św. Piotra i św. Pawła.
Struktura polichromowana w kolorze jasnozielonym, z brązowymi detalami, czerwonymi kapitelami; kolumny, ornamentyka i profile złocone, gloria i obłoki srebrzone.

Zarys problematyki artystycznej

Architektura ołtarza jest bardzo rozbudowana i zróżnicowana formalnie, szczególnie w partii kondygnacji, dzięki ustawionym schodkowo filarom i stojącym przed nimi parom kolumn. Belkowanie przyjmuje zupełnie fantazyjną formę złożoną z wklęsłych, wypukłych, schodkowych i półokrągłych odcinków, które nie odpowiadają ustawieniu dźwigających je podpór, jakby były budowane niezależnie od siebie, co korygują putta, podtrzymując półokrągłe, wystające zanadto fragmenty. Elementy architektoniczne uległy silnemu przetworzeniu i stylizacji, czego przykładem są też fragmenty przerwanego przyczółka, oparte na wolucie spływającej do przodu, z tyłu zaś ścięte. Wielości elementów architektonicznych towarzyszy obfita dekoracja rzeźbiarska skumulowana głównie w partii zwieńczenia, przy stosunkowo skromnym użyciu ornamentyki, w całości nadając ołtarzowi efektu bogactwa i fantazji form.
Architektura ołtarza głównego w Stryszowie nie znajduje analogii na terenie Małopolski. Jedynie w ołtarzu głównym w Sanktuarium Chrystusa Cierpiącego w Bielanach koło Kęt wykorzystano zbliżone do stryszowskiego retabulum zabiegi formalne, jak duża liczba podpór, belkowanie złożone z okrągłych, wklęsłych i wypukłych fragmentów oraz stylizowanie elementy architektoniczne.
Rzeźby stanowiące dekorację ołtarza charakteryzuje miękkie i bardzo plastyczne kształtowanie pulchnego ciała, o silnych efektach światłocieniowych oraz swoboda w pełnym gracji upozowaniu. Wszystkie figury i putta z ołtarza mają znamienny typ twarzy, modelowany niezwykle plastycznie o specyficznych cechach anatomicznych, takich jak szeroko otwarte oczy, czasem z głęboko rzeźbionymi powiekami, zadarty nos oraz szeroko otwarte, pełne, małe usta i wyodrębniony okrągły podbródek. Ten sam rzeźbiarz wykonał figurę anioła dmącego w trąbę z baldachimu ambony w Stryszowie. Rzeźba została najpewniej wykonana przez nieznany dotychczas krakowski warsztat, który zrealizował dwa ołtarze boczne wraz z ich rzeźbą figuralną w kościele w Igołomi, jak również dwa ołtarze boczne w Spytkowicach (koło Chabówki).

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

Delikatne przetarcia złoceń, silne zabrudzenia.

Streszczenie

Ołtarz główny w Stryszowie powstał po wybudowaniu nowego kościoła w 1742 roku, ale przed 1745 rokiem. Jego architektura nie znajduje analogii na terenie Małopolski. Wielości elementów architektonicznych towarzyszy obfita dekoracja rzeźbiarska skumulowana głównie w partii zwieńczenia, przy stosunkowo skromnym użyciu ornamentyki, w całości nadając ołtarzowi efektu bogactwa i fantazji form.

Bibliografia

Lenczowski Franciszek, "O kościołach i parafiach w Stryszowie i Zakrzowie w diecezji krakowskiej" , „Nasza Przeszłość” , s. 191-233
"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953
"Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska", Warszawa 2016

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Jak cytować?

Paulina Kluz, "Ołtarz główny", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/oltarz-glowny-82

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności