Ołtarz główny

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
krakowski
Gmina
Jerzmanowice-Przeginia
Miejscowość
Racławice
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Bolechowice
Parafia
Parafia Narodzenia Najświętszej Marii Panny
Tagi
ks. Jakub Kossecki Matka Boska Śnieżna ołtarz rzeźba XVIII wieku
Miejsce przechowywania
prezbiterium
Identyfikator
DZIELO/06034
Kategoria
ołtarz
Ilość
1
Czas powstania
1750-1764; tabernakulum: czwarta ćwierć XX wieku
Fundator
ksiądz Jakub Kossecki
Technika i materiał
drewno iglaste, techniki stolarskie, snycerskie i rzeźbiarskie, polichromowanie, złocenie, srebrzenie
Wymiary podstawowe
szerokość – 4,5 m
wysokość – 7,5 m
Autor noty katalogowej
Maria Działo
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

Ołtarz powstał z fundacji księdza Jakuba Kosseckiego (plebana racławickiego w latach 1750-1764), jako wotum wdzięczności Matce Bożej za powrót do zdrowia z ciężkiej choroby, która dotknęła go w 1752 roku. Informację tę ksiądz Kossecki zapisał w jednym z dokumentów znajdujących się w Archiwum Parafialnym w Racławicach, który przytoczył Kazimierz Tomczyk w pracy „Kościół parafialny pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Racławicach”: „Jakub Kossecki, pleban i sługa niegodny Jezusa i Maryi (…) dar życia prawie że już konającego, przyrzekłem więc starunek ołtarza nowego, na chwałę tej tu pani i wnet [odzyskałem] zdrowie”. W polu głównym ołtarza umieszczono obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem, który sprowadził w 1666 roku z Olkusza ksiądz Krzysztof Tyliszowski. Obraz słynący łaskami, otoczony kultem i ozdobiony srebrnymi sukienkami oraz licznymi wotami szybko stał się łupem złodziei, co odnotowano w zapiskach archiwalnych: „pociechę siał na ludzi wiele, przeto Go srebrem odział, lecz tej parafii bies piekła rodem, złodziej odarł z Maryi”. Na zasuwie znajduje się obraz św. Jakuba Apostoła. Pierwotnie, do lat pięćdziesiątych XIX wieku, w ołtarzu były jeszcze dwie rzeźby świętych, pięć rzeźb aniołów (z których jedna się nie zachowała) oraz bramki malowane w emblematyczne przedstawienia z objaśniającymi je opisami. Niestety data likwidacji bramek i części rzeźb nie jest znana. W 1802 roku ufundowano nowe tabernakulum, a kolejne w ostatniej ćwierci XX wieku. Ołtarz został odnowiony w 1823 roku staraniem księdza Jana Tymińskiego, który „kazał poodnawiać ołtarzów pięć nadpsutych przez zaciekanie deszczów”. Prace przeprowadził miejscowy organista Wojciech Kozub: „tak co do dorabiania sztuk snycerskich w figurach popsutych przez zaciek deszczów, iż snycerz lepiey nie potrafi, iako też przez danie nowego grontu i farb, niemniey srebra y złota tymże figurom i ramom w ołtarzach”. Kolejna konserwacja ołtarza została wstrzymana w 1950 roku przez władze kościelne i świeckie, z powodu niefachowo prowadzonych prac. Ostatecznie konserwację wykonali: Danuta Budziłło-Skowron oraz pozłotnik J. Skowron (według Kazimierza Tomczyka: Józef Wiatr) w 1977 roku. Z tego okresu pochodzi obecna bordowa kolorystyka ołtarza (przed konserwacją ołtarz pomalowany był na zielono, a kolumny na kolor jasnego ugru). Ostatnia konserwacja została przeprowadzona w 2007 roku.

Opis

Nastawa ołtarzowa jednokondygnacyjna, jednoosiowa, ze zwieńczeniem, ustawiona na dwustrefowym cokole. Ołtarz prostopadłościenny, z antepedium w kształcie leżącego prostokąta. W polu malowane symbole: skrzyżowane kotwica i krzyż oraz gorejące serce pośrodku. Tabernakulum nowe, w kształcie prostopadłościennej skrzynki z tronem wystawienia, zamkniętym łukiem półkolistym. Na drzwiczkach tabernakulum płaskorzeźbiony kielich i winne grona. Nastawa flankowana parami ukośnie ustawionych i zdwojonych, kanelowanych pilastrów oraz parą stojących przed nimi kolumn o kręconych trzonach. Podpory podtrzymują wyłamane nad osią główną belkowanie, z segmentowymi przyczółkami po bokach. W polu środkowym, w profilowanej ramie, zamkniętej łukiem wklęsło-wypukłym obraz Matki Boskiej Śnieżnej; na zasuwie obraz św. Jakuba Apostoła. Zwieńczenie w kształcie stojącego prostokąta, zamkniętego łukiem nadwieszonym, ujęte po bokach wolutami i zwisami kampanul. W polu płaskorzeźbiona gloria złożona z wiązek promieni o nierównej długości, z monogramem Marii otoczonym obłokami pośrodku. U szczytu korona w typie otwartym. Na przyczółkach oraz na krawędziach zwieńczenia usadzone cztery aniołki w teatralnych pozach. Po bokach nastawy ażurowe uszy złożone z ornamentu rocaille’owego i motywu kratki. Struktura polichromowana w kolorze bordowym, profilowania, ornamentyka i detale złocone i srebrzone.

Zarys problematyki artystycznej

Struktura ołtarza posiada cechy osiemnastowiecznej nastawy ołtarzowej o ukośnie ustawionych podporach, kręconych trzonach kolumn, glorii promienistej w zwieńczeniu i polu środkowym zamkniętym delikatnym łukiem wklęsło-wypukłym z uskokami. Dodatkowo całość dekoruje ornament rocaille’owy oraz aniołki o teatralnych pozach i mimice twarzy. Po raz pierwszy ołtarz opisano w aktach wizytacji w 1783 roku: „na dwóch gradusach z mensą dopiero świeżo exekrowaną kamienną, cały wyzłocony i wysrebrzony dosyć przystoynie, ma Obraz Nays. P. A na zasuwie Sgo Jakuba”. W 1802 roku ufundowano tabernakulum, kolejne ze składek parafian zakupiono w ostatniej ćwierci XX wieku. Dokładny opis z późniejszego inwentarza z 1839 roku świadczy, iż pierwotna kompozycja ołtarza wyglądała inaczej. Przede wszystkim wymieniono w nim niezachowane rzeźby dwóch świętych oraz pięć rzeźb aniołów (z których jedna nie zachowała się): „Ołtarz Wielki, przy którym mensa murowana o dwóch gradusach kamiennych, na wierzchu których iest sztuka z marmuru czarnego w pośrodku wyzłocona. Cały ołtarz iest z drzewa, stolarsko-snycerkiey roboty, różnemi rzeźbami ozdobiony, kolorami farb różnych tudzież srebrem i złotem malarskim odmalowany, w którym znajduje się na zasuwie drewnianej obraz S. Jakuba, zaś za tą zasuwą iest obraz Matki Boskiej i P. Jezusa, na którym obrazie sukienki i korony są z miedzi wyrobione i w ogniu posrebrzane i złocone, a w około koron iest takiejże roboty gwiazd pozłacanych sztuk dwanaście. W ołtarzu tem na obrazie Matki Boskiej są firanki gazowe zawieszone, w ołtarzu tym iest z drzewa snycerką robotą większych figur wyobrażających świętych dwu, aniołów w mnieyszych figurach takiej że roboty srebrem i złotem malarskim ozdobionych sztuk pięć”. Ponadto strukturę ołtarza flankowały bramki z dekoracją malarską: „Po bokach ołtarza tego są dwoje drzwi z taric stolarką robotą malowane na żelaznych zawiasach i hakach do wchodzenia za Wielki Ołtarz, i drugą stroną do wychodzenia służące”. Drzwiczki te opisał również Jan Wiśniewski w pracy „Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Olkuskiem” z 1933 roku, podając ich dokładny wygląd: „Po obu stronach ołtarza są drzwiczki z malaturą (jak w klasztorze pińczowskim). Po str. Ewan. Jest wyobrażona na nich brama niebieska; pod nią napis HUMILITAS. HAC ITUR AD ASTRA. Na drugich drzwiczkach jest przedstawiony dom, do którego prowadzą trzy schody: SPES, FIDES, CHARITAS. Na nim czytamy: HOC EST TABERNA ALTISSIMI”. Na podstawie powyższego opisu można stwierdzić, iż dekoracja bramek należała do charakterystycznego świata symboli z XVII wieku z przedstawieniami o charakterze emblematycznym wraz z objaśniającymi je łacińskimi inskrypcjami. Uprzednio ołtarz malowany był na kolor zielony, zaś kolumny na kolor jasnougrowy. Kolorystyka ta pochodziła zapewne z okresu konserwacji w 1950 roku. Obecny, ciemnobordowy kolor to efekt konserwacji z 1977, zachowany w konserwacji z 2007 roku.

Streszczenie

Ołtarz główny reprezentuje przykład osiemnastowiecznej struktury ołtarzowej. W polu środkowym umieszczony jest obraz Matki Boskiej Śnieżnej, który sprowadził do Racławic z Olkusza w 1666 roku ks. Krzysztof Tyliszowski. Z kolei na zasuwie znajduje się obraz św. Jakuba Apostoła, prawdopodobnie zamówiony przez fundatora ołtarza ks. Jakuba Kosseckiego.

Bibliografia

"Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska", Warszawa 2016
"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953
Tomczyk Kazimierz, "Dzieje wsi i parafii Racławice. Od średniowiecza do czasów współczesnych", Kraków 2000
Tomczyk Kazimierz, "Kościół parafialny pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Racławicach", Racławice 2014
Wiśniewski Jan, "Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Olkuskiem", Marjówka Opoczyńska 1933

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, Akta parafii kieleckich, parafia Racławice 1800-1917, List ks. Jana Tymińskiego do Konsystorza z dnia 4 czerwca 1828 roku, sygn. APB. 152, k. 91.
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, Akta parafii kieleckich, parafia Racławice 1800-1917, List ks. Jana Tymińskiego do Konsystorza z dnia 8 czerwca 1830 roku, sygn. APB. 152, k. 151v, 153.
Archiwum Parafialne w Racławicach, mps Krasnowolski Bogusław, Racławice Olkuskie. Kościół parafialny pw. Narodzenia N. P. Marii. Dokumentacja historyczna wyposażenia opracowana na zlecenie Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Krakowie, Kraków 1994, s. 29, 70-72.

Osoby związane z dziełem

Jak cytować?

Maria Działo, "Ołtarz główny", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/oltarz-glowny-57

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności