Ambona

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
wielicki
Gmina
Wieliczka
Miejscowość
Grabie
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Niepołomice
Parafia
Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny
Tagi
mała architektura sztuka późnorenesansowa
Miejsce przechowywania
północna ściana prezbiterium
Identyfikator
DZIELO/01584
Kategoria
ambona
Ilość
1
Czas powstania
baldachim: 1601 rok; kosz: około połowy XVIII wieku (po 1747 roku), 1916 rok
Technika i materiał
drewno, techniki stolarskie i rzeźbiarskie, polichromowanie, pozłacanie, posrebrzanie
Autor noty katalogowej
Paulina Kluz
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

Baldachim jest pozostałością późnorenesansowej ambony pochodzącej z 1601 roku, która prawdopodobnie pierwotnie znajdowała się w poprzednim kościele grabskim. Ambona jednak nie została wymieniona w siedemnastowiecznych aktach wizytacji tej świątyni. Po 1742 roku została przeniesiona do nowo wybudowanego kościoła. Prawdopodobnie wówczas mogła być częściowo przebudowana, gdyż w źródłach określana była jako barokowa. Podczas renowacji kościoła w 1844 roku odmalowano ambonę, a w 1907 roku była „wyzłocona gustownie”. Podczas działań wojennych w 1914 roku została zniszczona północna część kościoła, w tym „ambona piękna barokkowa”. W 1916 roku zanotowano w kronice parafialnej, że ambona została odrestaurowana „kosztem Rządu” (C.K. Towarzystwa Zabytków Sztuki). W 2007 roku przeszła kompleksową konserwację.

Opis

Ambona jest przyścienna, wisząca, z dostępem od zakrystii przez drzwiczki w zaplecku. Kosz ma na planie połowy ośmioboku, na podstawie w formie wałka dekorowanego liśćmi, z podwieszeniem zakończonym szyszką. Ścianki kosza wydzielone są pilastrami rozmieszczonymi w narożach wieloboku, zakończonymi palmetami. Pomiędzy pilastrami znajdują się prostokątne płyciny dekorowane w górnej części ornamentem roślinnym, parapet przyjmuje formę gzymsu. Rolę zaplecka pełnią prostokątne drzwi we wnęce ujęte prostą ramą. Baldachim niepołączony z zapleckiem, na planie ośmioboku, ma formę pełnego belkowania dekorowanego kostkowaniem, w partii fryzu widnieje napis: „A(NNO) D(OMINI) 1601. [CUSTO]DIVNT ILLV[D] VERBVM DEI. BEATI QUI”. Podniebienie baldachimu malowane jest w motywy roślinne z podwieszoną rzeźbioną gołębicą Ducha Świętego w glorii promienistej. Struktura polichromowana jest w kolorze błękitnym, szarym i kremowym, z czerwonymi, pozłacanymi i posrebrzanymi elementami.

Zarys problematyki artystycznej

Baldachim jest znacznie mniejszy od kosza ambony, jak również nie jest z nią połączony. Data 1601, która widnieje w partii fryzu baldachimu odnosi się do czasu jego powstania. Baldachim przyjmuje charakterystyczną formę dla późnorenesansowych dzieł tego rodzaju. Proste, płaskie zadaszenie na planie ośmioboku w kształcie belkowania jest analogiczne wobec zachowanych baldachimów ambon z końca XVI i początku XVII wieku, jak chociażby z terenów Małopolski (Jodłownik, koniec XVI w.; Ulina Wielka, XVI/XVII w.) czy Śląska (Studzieniec, ok. 1600; Zagórze Śląskie, ok. 1600; Rybnica Leśna, ok. 1610). Motywy dekoracji roślinnej znajdującej się na podniebieniu baldachimu również są typowe dla XVI wieku. Drewniane ambony z tego okresu bardzo często były dekorowane polichromią ornamentalną lub rzadziej figuralną.
Poszczególne boki ośmiobocznego baldachimu zostały błędnie złożone razem, o czym świadczą przemieszane słowa napisu w partii fryzu, który powinien brzmieć: „Beati, qui audiunt verbum Dei et custodiunt illud” (Łk 11, 28) (Błogosławieni ci, którzy słuchają słowa Bożego i zachowują je), a który odnosił się do dawnej liturgicznej funkcji ambony. Późnorenesansowy baldachim ambony z 1601 roku jest zupełnie wyjątkowy w skali Małopolski, gdyż tego rodzaju dzieła niemal nie zachowały się na tym terenie.
Nie wiadomo jak pierwotnie wyglądał kosz ambony. Prawdopodobnie w połowie XVIII wieku, później zaś po zniszczeniach wojennych został przebudowany i uzupełniony o nowe elementy dekoracji, co zatarło jego właściwe cechy stylowe.

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

Ambona przebudowana, w 2007 roku przeszła kompleksową konserwację.

Streszczenie

Baldachim jest znacznie wcześniejszy i mniejszy od kosza ambony. Jego forma i dekoracja wskazują na późnorenesansową metrykę, którą potwierdza widniejąca na jego fryzie data „1601”. Po zniszczeniach wojennych kosz ambony został przebudowany i uzupełniony o nowe elementy dekoracji, co zatarło jego właściwe cechy stylowe. Późnorenesansowy baldachim ambony jest zupełnie wyjątkowy w skali Małopolski, gdyż tego rodzaju dzieła niemal nie zachowały się na tym terenie.

Bibliografia

Krasnowolski Bogusław, "Brzegi i Grabie. Małe ojczyzny" , [w:] "Brzegi i Grabie pod Niepołomicami. Historia, zwyczaje, pisarstwo, dzieje jednej rodzimy" , red.Żyznowski Wiesław , Siercza 2007 , s. 17-155
Pokora Jakub, "Ambony śląskie z lat 1550-1650. Stan zachowania" , „Ochrona Zabytków” , s. 198-216

Jak cytować?

Paulina Kluz, "Ambona", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2020, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/ambona-8

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności