Kościół św. Macieja Apostoła

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
oświęcimski
Gmina
Kęty
Miejscowość
Bielany
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Bielsko-Żywiecka
Parafia
Św. Macieja Apostoła
Tagi
architektura XIX wieku styl józefiński
Identyfikator
DZIELO/24326
Kategoria
kościół
Ilość
1
Czas powstania
1826 rok, 1869 rok
Technika i materiał
cegła, techniki murarskie, tynkowanie; blacha, techniki blacharskie
Autor noty katalogowej
Paulina Kluz
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

Jan Długosz w „Liber beneficiorum” opisał, że w Bielanach istniała kaplica. W aktach wizytacji w 1598 roku wskazano już w tej miejscowości drewniany, konsekrowany kościół, o pomalowanym dachu, z oknami, krucyfiksem na łuku tęczowym, trzema murowanymi ołtarzami, z których dwa boczne były niekonsekrowane oraz z kamienną chrzcielnicą. Obok świątyni znajdowała się dzwonnica z dwoma dzwonami. W opisie z 1610 roku wymieniono dodatkowo ambonę. W dokumentach z 1644 roku pojawia się informacja, że do bryły kościoła dołączona jest dzwonnica, a ołtarz główny jest stary i bezkształtny. Omawiany kościół był wspomniany przez Andrzeja Komonieckiego w 1644 roku w „Dziejopisie żywieckim”. Świątynia w ciągu lat niszczała, a z czasem podupadła, gdyż była mało użytkowana.
W 1663 roku wzniesiono nowy kościół. Inicjatorami jego budowy oraz fundatorami byli ówczesny rektor kościoła bielańskiego Walerian Stanisławski i jego matka Regina Drabożna. W świątyni znajduje się tablica fundacyjna z 1668 roku wskazująca, że „KOSĆIOŁ ZBVDOWALI WTEYZETO PAROCHIEY KOSTV DODAWALI / ISTARANIA PILNEGO PRACEY NIEZAŁVIAC I ON WEWNATRZ SWIETEMI ROZNEMI MALVIAC / TAKŻE Y OLTARZAMI ON PRZY OZDOBOWSZY ZŁOTEM SREBREM FARBAMIONEZ POZLOCIWSZY / I APARATEM ROZNE TENŻE OPATRZYWSZY DZIESIECINE FOLWARCZNA PRAWIE WYDOBYWSZY”. Byli oni zatem również fundatorami nowego wyposażenia świątyni oraz sprzętów kościelnych. Z aktów wizytacji z 1664 roku wynika, że kościół był drewniany, nowo wybudowany, niekonsekrowany i miał trzy niepoświęcone ołtarze. Jeszcze w tym samym roku świątynia była konsekrowana przez Mikołaja Oborskiego.
Z dokumentów z 1708 roku wiadomo, że w świątyni znajdował się ołtarz wielki, murowany, z obrazem Marii Niepokalanie Poczętej, w nawie głównej po prawej był ołtarz św. Mikołaja, po lewej retabulum z obrazem Matki Boskiej. W 1732 roku w lewym ołtarzu bocznym umieszczony był już wizerunek Chrystusa. Na łuku tęczowym znajdowała się ambona, a w zachodniej części nawy chór muzyczny z organem o siedmiu głosach.
W aktach wizytacji z 1748 roku wskazano, że w nawie głównej była polichromia przedstawiająca 12 apostołów z ich symbolami, okna nowe, wykonane w tym roku, a posadzka była drewniana. We wnętrzu, przy łuku tęczowym znajdowały się nowe konfesjonały, na chórze muzycznym organy o siedmiu głosach, niedawno wybudowane i pomalowane, z tympanonem. W świątyni były wówczas już cztery ołtarze, prócz wymienionych wyżej, również retabulum Matki Boskiej Częstochowskiej po prawej stronie nawy, obok ołtarza Jezusa. W tym czasie prowadzono prace przy kościele. W 1752 roku dobudowano do świątyni kaplicę ufundowaną przez Annę Russocką z Graboszyc, w której umieszczono cudowny obraz Chrystusa. Prace budowlane prowadził Szymon Ficek. W dokumentach z 1792 roku wskazano, że przeprowadzono remont świątyni, położono kamienną posadzkę oraz poprawiono dzwonnicę.
Coraz silniejszy kult obrazu Chrystusa, a w związku z nim coraz liczniejsze grono wiernych, wymogły potrzebę budowy większego kościoła w Bielanach. Inicjatorką tego pomysłu była Zofia z Małachowskich Duninowa, starościna zatorska (zm. 1794), która po swojej śmierci zapisała „na wymurowanie kościoła, w pomienionej wsi Bielanach” 18 tysięcy złotych polskich, które kazała przekazać do rąk jej kuzyna – Piotra Małachowskiego, wojewody krakowskiego. W 1808 roku zapis ten wzrósł do 21 tysięcy złotych. Wykonawczynią woli Duninowej stała się dopiero po latach hrabina Tyszkiewiczowa, ówczesna dziedziczka Zatora. Po tym roku rozpoczęto prace nad budową kościoła, które trwały do 1826 roku. Do nowej świątyni przeniesiono dawne wyposażenie. Konsekracji dokonał Franciszek Pisztek 16 maja 1833. Budowę wieży na fasadzie zakończono dopiero w 1869 roku staraniem proboszcza Andrzeja Pleszowskiego.
W 1907 roku dawni parafianie mieszkający później w Chicago ufundowali dwa nowe dzwony do kościoła bielańskiego i sygnaturkę, które zostały poświęcone przez ówczesnego proboszcza Pawła Talagę w 1908 roku. Tenże ksiądz wspominał, iż z inicjatywy jego poprzednika, księdza Jana Wizuańskiego, wybielono kościół, doprowadzono do porządku zakrystię i sprawiono nową komodę z szufladami. Zasługą proboszcza Talagi było wzmocnienie popękanych murów nad zakrystią, osuszenie ścian wokół kościoła, założenie cementowych podmurowań, odnowienie krucyfiksów ze składek parafian. W 1910 roku położono w świątyni posadzkę „szteingutową” kosztem 50 tysięcy koron, a prace wykonał Józef Goldmann z Krakowa, dawną zaś ułożono przed kościołem. W okresie pierwszej wojny światowej, w grudniu 1916 roku, zarekwirowano część dzwonów.
W 1921 roku z inicjatywy kolejnego proboszcza bielańskiego – Antoniego Góralika, pomalowano cały dach kościoła białą farbą pokostową. W 1930 roku Adam Giebułtowski wykonał polichromię wnętrza świątyni. W 1936 roku przeprowadzono remont dachu na całym kościele i wieży, gdyż był zardzewiały i przeciekał. Dzięki wsparciu Edwarda Rudzińskiego w latach 1934-1937 wykonano w kościele prace remontowe.
W okresie drugiej wojny światowej, okupant chciał zarekwirować wszystkie dzwony, ale proboszcz uchronił najstarszy, jako zabytkowy z 1513 roku (z kościoła podominikańskiego w Oświęcimiu).
W 1947 roku poprawiono wieżę kościelną, zakupiono rynny oraz odnowiono ściany świątyni zniszczone pociskami w czasie wojny. W 1949 roku pomalowano dach. W 1953 roku poświęcono nowe dzwony „św. Maciej” i „św. Izydor Oracz”. W 1955 roku przeprowadzono elektryfikację kościoła, a przed 1960 rokiem założono centralne ogrzewanie. W kolejnych latach naprawiono witraż Serca Pana Jezusa, który od czasów wojny był podziurawiony kulami. Pracę wykonał Władysław Jaworski z firmy „Żeleński z Krakowa” za kwotę 1200 zł. Pomalowano również pokostem wszystkie okna w kościele i na wieży. W 1969 roku otynkowano i naprawiono południową stronę kościoła. Rok później pomalowano zakrystię oraz dach na kościele i wieży. W 1977 roku naprawiono dach na wieży, mianowicie wymieniono więźbę, zreperowano zawieszenie dzwonu, otynkowano wieżę, odmalowano tarczę zegarową, oraz pokryto dach blachą. W 1978 roku naprawiono wieżyczkę na sygnaturkę, a w 1980 roku otynkowano zachodnią stronę kościoła.

Opis

Kościół murowany, tynkowany, na kamiennym podmurowaniu, orientowany, jednonawowy. Prezbiterium prostokątne, krótkie, zamknięte trójbocznie, przy południowej ścianie prostokątna zakrystia z piętrem, z prostokątnym aneksem od zachodu. Nawa główna szersza od prezbiterium, na rzucie prostokąta, od zachodu przylega prostokątny przedsionek z wieżą na planie kwadratu. Wnętrze podzielone na cztery prostokątne przęsła i absydę, wydzielone arkadami, z gurtami spływającymi na zwielokrotnione pilastry. Każde przęsło nakryte sklepieniem o zaokrąglonych narożach. Łuk tęczowy półkolisty. W zachodniej części parapet chóru muzycznego wsparty na dwóch filarach i dwóch półfilarach, tworzących trzy arkady. Fasada trójosiowa, z wbudowaną wieżą, ujętą spłaszczonymi spływami zakończonymi cokołami z figurami. Osie wydzielone lizenami, podtrzymującymi profilowany gzyms, pod nim malowany fryz z dekoracją roślinną. Na osi portal w formie stojącego prostokąta zamkniętego łukiem odcinkowym, ujęty opaską tynkową, zakończoną kluczem. Drzwi drewniane, dwuskrzydłowe. Nad portalem fragment profilowanego gzymsu z daszkiem okapowym. Powyżej, na osi okno w formie stojącego prostokąta zamkniętego łukiem odcinkowym, w profilowanej opasce tynkowej, ujętej malowaną dekoracją geometryczną. Wieża dwukondygnacyjna, flankowana w narożach lizenami podtrzymującymi profilowany gzyms wieńczący. Na ścianie frontowej dwa okna na każdej kondygnacji, w formie stojącego prostokąta zamkniętego łukiem odcinkowym, w profilowanej opasce tynkowej, otoczonej malowaną dekoracją geometryczną, zwieńczone tarczą zegarową. Na pozostałych trzech ścianach wieży po jednym analogicznym oknie w drugiej kondygnacji i tarczy zegarowej. Elewacje północna i południowa artykułowane lizenami podtrzymującymi profilowany gzyms, z dekoracyjnym fryzem poniżej. Okna w formie stojącego prostokąta zamkniętego łukiem odcinkowym, w profilowanej opasce tynkowej z kluczem, ujętej malowaną dekoracją geometryczną: cztery w północnej i trzy w południowej. W zakrystii jedno prostokątne okno od południa i dwa w każdej kondygnacji od wschodu. Nawa główna i prezbiterium nakryte osobnymi dachami dwuspadowymi. Na ich połączeniu wieżyczka na sygnaturkę z latarnią, zwieńczona hełmem baniastym z krzyżem. Wieża nakryta hełmem baniastym zakończonym kulą z krzyżem. Zakrystia przykryta dachem trójspadowym, a aneks czterospadowym.

Zarys problematyki artystycznej

Kościół w Bielanach ma formę architektoniczną opartą na austriackich Landspfarrkirche. Były to typowe kościoły budowane według schematycznych projektów urzędowych na terenie Cesarstwa w czasach reform Marii Teresy i Józefa II. W Galicji Zachodniej świątynie tego typu powstawały już od lat siedemdziesiątych XVIII wieku.
Kościół w Bielanach został wzniesiony według schematu jednonawowej budowli, bez kaplic bocznych, z wieżową fasadą, o ścianach z płaską artykulacją lizenową. Wieża na osi fasady ujęta spływami była najbardziej znamienną cechą tych projektów. Architektura kościołów typowych miała uproszczoną, bezstylową formę.



Streszczenie

Na miejsce poprzedniego, drewnianego kościoła z 1663 roku, wzniesiono murowaną świątynię w 1826 roku. Inicjatorką budowy była Zofia z Małachowskich Duninowa, starościna zatorska (zm. 1794), która po swojej śmierci zapisała na ten cel 18 tysięcy złotych polskich. Wykonawczynią woli Duninowej stała się dopiero po latach hrabina Tyszkiewiczowa, ówczesna dziedziczka Zatora. Prace nad budową kościoła trwały do 1826 roku. Do świątyni przeniesiono dawne wyposażenie. Konsekracji dokonał Franciszek Pisztek 16 maja 1833. Budowę wieży na fasadzie zakończono dopiero w 1869 roku staraniem proboszcza Andrzeja Pleszowskiego. Kościół w Bielanach ma formę architektoniczną opartą na austriackich Landspfarrkirche, a więc typowej świątyni budowanej według schematycznych projektów urzędowych na terenie Cesarstwa w czasach reform Marii Teresy i Józefa II.

Bibliografia

"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953
Dziubek Maciej, "Bielańskie probostwo" , „Almanach Kęcki” , s. 57-65
Dziubek Marcin, "Z dziejów Bielan", Bielany 2005
Blaschke Kinga , "Inwencja i repetycja. Powtarzalność planów w w architekturze kościelnej na Rusi Czerwonej", Kraków 2010

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Acta visitationis exterioris decanatuum Oswiecimensis, Novi Montis, Zatoriensis et Skamnesis ad archidiaconatum Cracoviensem pertinentium per R. D. Christophorum Kazimirski, nominatum episcopum Kijoviensem et praepositum Tarnoviensem ex commissione Illustr. Principis D. Georgii, divina miseratione S.R.E. tituli s. Sixti cardinalis presbiteri Radziwiłł nuncupati, episcopatus Cracoviensis administratoris perpetui, in Olica er Nieswież ducis a. D. 1598
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Acta visitationis exterioris decanatus Witoviensis, Opatovecensis, Skavinensis, Zatoriensis, Kiiensis, Oswencimensis, Wolbromensis, Skalensis, Pacanoviensis et Sokoliensis authoritate R. D. Petri Tylicki, episcopi Cracoviensis per R. D. Rochum Zardecki, praepositum et officialem Tarnoviensem et Sebastianum Nucerium, s. Theologiae doctorem, canonicum Scarbimiriensem a. D. 1610 facta. Pag. 255 - 264 visitatio ecclesiae parochialis in Szydłowiec ex anno 1614
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Acta visitationis exterioris decanatus Skavinensis, Novi Montis, Oswencimensis, Zatoriensis, ad archidiaconatum Cracoviensem, prothonotarium apostolicum in a. D. 1617 authoritate ordinaria factae sub felicibus auspiciis R. D. Martini Szyszkowski, episcopi Cracobiensis, ducis Severiensis. Visitatio ecclesiae Collegiate Skarbimiriensis die 9 mesis Decembris anni 1617 ex speciali commissione Episcopi ordinarii facta kk. 106 - 110. Visitatio decanatus Wielicensis a. D. 1618 per R. D. Joannem Foxium, archidiaconum Cracoviensem
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Liber visitationum a R. D. Joanne Tarnowski, archidiacono Cracoviensi visitatarum ecclesiarum parachialium in decanatibus: Novi Monte, Scavinensi, Zatoriensi, Żiwecensi et Oswiecimensi in annis 1644 - 1647 expeditarum.
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Liber visitationum decanatus Dobczycensis a perillri ac reverendissimo Domino Nicolao Oborski Dei et Apostolice Sedis Gratia Episcopo Laodicensis Suffraganeo, Archidiacono, Vicario in Spiritualibus et Officiali Generali Cracoviensi
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Wizytacja kanoniczna przeprowadzona w dn. 28 kwietnia 1728 r. przez bpa Michała Kunickiego...
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji biskupich
Liber continens decreta executiva visitationum et alia ad correctionem et reformationem vitae et morum cleri pertinentia tempore fel. rec. R.D. Bernardi Maciejowski Cardinalis et episcopi Cracoviensis ac ducis Severiensis conscripta ex annis 1601 et sequent
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji biskupich
Visitatio quindecim decanatuum, nempe: Skavinensis, Zathoriensis, Novi Montis, Skalensis, Wrocimoviensis, Adreoviensis, Kijensis, Paczanoviensis, Oswiecimensis, Żywiecensis, Witoviensis, Skoliensis, Opatovecensis, Wielicensis et Plesnensis a Peril. et R.D. Nicolao Oborski, episcopo Laodicensis, suffraganeo, archidiacono, vicario in spiritualibus generali Cracoviensi in annis 1663 - 1665 expedita
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji biskupich
Visitatio ecclesiarum decanatuum Zathoriensis et Oswiecimensis et Zywecensis per R.D. Remigium Suszycki, canonicum Cracoviensem, specialiter deputatum anno 1708 et 1709 expedita ex peracta. Ad calccem adpositum est "Brulion wizyty dekanatu nowotarskiego 1707 - 1713"

Autor: Remigiusz Suszycki

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji biskupich
Visitatio archidiaconatus Cracoviensis (Decanatus: Skalensis - 1727; Vitoviensis - 1727; Prossoviensis - 1728; Novi Montis - 1728; Scawinensis - 1729; Xsiążnensis - 1731; Woynicensis - 1731; Zatoriensis - 1729; Lipnicensis - 1730; Dobczycensis - 1730; Andreoviensis - 1731; Żyvecensis - 1732; Oswiemensis - 1732; Wielicensis - 1741; postea sequntur inventaria ecclesiarum decanatus Dobczycensis, Woynicensis, Andreoviensis) per R.D. Michaelem de Magna Kunice Kunicki, episcopum Arsiacensem, suffraganeum et archidiaconum Cracoviensem annis 1727 - 1741 peracta

Autor: Michał Kunicki

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji biskupich
Visitatio ecclesiarum parochialium, praebendarum, capellarum, hospitalium atque confraternitatum, nec non beneficiorum in decanatibus Oswiecimensis et Zathoriensis, archidiaconatus et officialatus Cracoviensis existentium per R.D. Franciscum Lanckoroński, canonicum cathedralem Cracoviensem, visitatorem delegatum a.D. 1747 et 1748 expedita

Autor: Józef Lanckoroński

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji
Acta visitationis generalis decanatuum Żywiecensis et Oswiencimensis in conformitate diplomaticae dispositionis ab R. D. Floriano Amano de Janowek Janowski, episcopo Tarnoviensi, Sacrae Caes. Reg. Majestatis consiliario , datae 20 Maji anni currentis in personam infrascripti delegati visitatoris gratiose emanatae, quae:
Archiwum Parafii w Bielanach, Krzysztof Orlicki, Dzieje parafii świętego Macieja Apostoła w Bielanach (od powstania do I wojny światowej), Kraków 2008, mpis, s. 23-40; Liber Memorabilium factorum, in quantum nata, et ex pariis certisque fontibus exhausta sunt. Parochia Bielanensis Anno Domini 1908 – conseriptus, s. 5, 9-10, 11, 14, 22, 29, 33, 34, 38, 45; Księga pamiątkowa, s. 46, 52, bs.

Jak cytować?

Paulina Kluz, "Kościół św. Macieja Apostoła", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/kosciol-sw-macieja-apostola

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności