Kościół Narodzenia św. Jana Chrzciciela

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
suski
Gmina
Zembrzyce
Miejscowość
Zembrzyce
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Sucha Beskidzka
Parafia
Narodzenia św. Jana Chrzciciela
Tagi
Korn Karol Mączyński Franciszek św. Jan Chrzciciel
Identyfikator
DZIELO/22380
Kategoria
kościół
Ilość
1
Czas powstania
1911-1913
Fundator
Teofila Starża Znamienicka (część kwoty)
Technika i materiał
cegła, kamień, techniki murarskie, techniki blacharskie
Autor noty katalogowej
Maria Działo
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

Pierwszy kościół w Zembrzycach ufundował w 1531 roku Jan Zembrzycki. Z akt wizytacji biskupiej z 1598 roku wiadomo, że był to mały, drewniany kościół, wyposażony w trzy ołtarze. Nie miał dzwonnicy, wybudowano ją dopiero w XVIII wieku. W świątyni znajdowała się cenna relikwia ciernia z korony Chrystusa, która jednak zaginęła w nieznanych okolicznościach. Omawiając historię pierwszej świątyni w Zembrzycach warto zwrócić uwagę na wzmiankę o ołtarzu głównym, umieszczoną przez Andrzeja Komonieckiego w „Dziejopisie żywieckim”, według którego „[...] w roku 1542 snycerz zembrzycki przerobił ołtarz główny na wzór ołtarza NMP w Krakowie na prośbę ks. proboszcza Kaszkowica”. Informacja ta dowodzi, że w Zembrzycach już od XVI wieku rozwijało się rzemiosło snycerskie, a kolejne wzmianki mówią również o zleceniach wykonywanych w innych miejscowościach, np. budowa ambony w kościele w Żywcu w 1698 roku przez snycerza zembrzyckiego Błażeja Zawilskiego czy ołtarza Chrystusa Ukrzyżowanego w 1704 roku przez Wojciecha Glińskiego z Zembrzyc. W aktach wizytacji biskupiej z 1662 roku odnotowano wydarzenie konsekracji ołtarza głównego przez biskupa Mikołaja Oborskiego. W tym czasie po raz pierwszy wzmiankowano, że w kościele znajduje się obraz Matki Boskiej Zembrzyckiej, słynący cudami. 8 sierpnia 1666 zostało założone przy kościele Bractwo św. Szkaplerza. Kolejne założono w XIX wieku: Żywy Różaniec Apostolstwa Modlitwy (1870), Arcybractwo Serca Pana Jezusa (1871). W historii zembrzyckiego kościoła szczególnie zapisała się data 5 sierpnia 1823. Podczas burzy, mieszkańcy przebywający wówczas na okolicznym polu, schronili się pod wieżą kościoła, w którą uderzył piorun. Zginęło siedem osób, a wielu zostało poranionych odłamkami z kopuły. W 1896 roku podjęto inicjatywę zbiórki pieniędzy na wybudowanie nowego kościoła, którą tak ówczesny proboszcz Stanisław Heumann uzasadniał: „Kościół parafialny zembrzycki, jakkolwiek starożytny, bo istniejący od pierwszej połowy 16 wieku, a w połowie 17 wieku przybudowany i z dzwonnicą połączony, mógł dawniej wystarczyć, gdy liczba parafian nie dochodziła do tysiąca. Obecnie ze wzrostem ludności kościół okazał się za szczupłym i niskim. Wziąwszy pod uwagę, że jest drewniany i w środku postawiony, ciągłych reparacji z powodu psującego się pokrycia potrzebujący, przy niebezpieczeństwie przed pożarem niesie za sobą ustawiczne koszta”. W inicjatywę budowy nowego kościoła zaangażował się aktywnie nowy proboszcz parafii – ksiądz Władysław Włodyga, który objął swój urząd 27 listopada 1905. Wkrótce założono komitet budowy kościoła, na którego czele stanął wójt Andrzej Kopacz. W 1911 roku rozebrano stary kościół, a już 2 lutego 1913 konsekrowano nowy, który powstał według projektu krakowskiego architekta Franciszka Mączyńskiego. Pracami zajmowała się firma „Korn” z Bielska. Z budową nowego kościoła związana jest lokalna historia, według której starsze mieszkanki Zembrzyc nie chciały, aby wybudowano świątynię w nowym miejscu, położonym na górce, na którą nie byłyby w stanie wejść. Namówiły więc swoich synów, aby nocami znosili drzewo potrzebne do budowy z górki i składali obok miejsca, gdzie stał stary kościół. Budowniczowie uznali to wydarzenie za cudowne i ostatecznie postanowili wybudować kościół w dawnym miejscu. W latach 1921-1922 pomimo trudnej sytuacji ekonomicznej przystąpiono do wyposażenia nowej świątyni. Jako materiału użyto drewna dębowego z rozebranego kościoła, z którego zrobiono ławki. Pierwotnie ołtarz główny miał wykonać stolarz o nazwisku Kowol z Zakopanego, z którym w październiku 1919 roku podpisano umowę. Kowol umowy tej jednak nie dotrzymał. Dopiero w 1922 roku, dzięki dodatkowej kwocie ofiarowanej przez Jana Zawiłę ołtarz wykonał krakowski rzemieślnik Franciszek Maćkowski. W centrum ołtarza umieszczono obraz Matki Boskiej Zembrzyckiej. Z dawnego drewnianego kościoła przeniesiono: chrzcielnicę z XVI wieku, ołtarze boczne, dwa krucyfiksy i kilka obrazów. W świątyni znajdują się dwa obrazy Matki Boskiej Zembrzyckiej: z pierwszej ćwierci XV wieku oraz drugi z 1674 roku, przyozdobiony srebrną sukienką w 1889 roku.

Opis

Kościół św. Jana Chrzciciela w Zembrzycach jest usytuowany na zachód od głównej drogi prowadzącej z Makowa Podhalańskiego do Wadowic i położony w centrum wsi, na placu otoczonym żeliwnym płotem na kamiennej podmurówce. Wejście na plac przykościelny prowadzi przez bramę od zachodu i wąską bramkę od północy. Kościół jest budowlą orientowaną, założoną na planie prostokąta, trójnawową, pseudohalową z prezbiterium zamkniętym trójbocznie, przy którym od północy znajduje się kaplica, a od południa piętrowa zakrystia z przedsionkiem i emporą otwartą na prezbiterium. Do nawy od strony północnej przylega wąska kruchta, nakryta dwuspadowym daszkiem. Od zachodu świątyni jest czworoboczna, masywna wieża, w górnej jednej trzeciej wysokości ośmioboczna, nakryta hełmem baniastym z latarnią. W fasadzie wysoka, półkolista wnęka z portalem i oknem termalnym. Przy wieży od północny składzik, a od południa kaplica. Ściany prezbiterium, nawy oraz elewacje aneksów w narożnikach artykułowane są szkarpami. Elewacje boczne zwieńczone ceglanym, zygzakowatym fryzem z krzyżykami. Szczyty na zakończeniach korpusu ozdobione kamiennymi szyszkami. W nawie okna trójdzielne z kamiennymi przezroczami, zamknięte łukami półkolistymi; w prezbiterium prostokątne zamknięte półkoliście. Świątynia nakryta jest dachem dwuspadowym. Na zakończeniu nawy znajduje się wieżyczka na sygnaturkę z baniastym hełmem. Wewnątrz nawy oddzielone są kolumnami z ośmiobocznymi głowicami, które wspierają sklepienia kolebkowe z lunetami. Empory i kaplice otwarte są arkadami półkolistymi. Prezbiterium podniesione jest o poziom dwóch stopni.

Zarys problematyki artystycznej

Kościół św. Jana Chrzciciela w Zembrzycach wybudowała firma „Karl Korn” z Bielska w latach 1911-1913. Architektura kościoła jest utrzymana częściowo w stylu neoromańskim (masywna wieża oraz małe i wąskie okna), jednakże również z elementami neogotyku. Odejście od jednorodnego nawiązania do okresu stylowego zwiastowało powolny kres architektury neogotyckiej i historyzmu. Poszczególne części wnętrza oddzielają monumentalne arkady. Styl arkadowy, zwany „Rundbogenstil” był niemieckim wariantem neoromanizmu związanym z działalnością Karla Friedricha Schinkla i opierał się na wzorach architektury bizantyńskiej, romańskiej i renesansowej. Formy neoromańskie w budownictwie sakralnym były szczególnie popularne w końcu XIX wieku. Karol Korn (1852-1906) był architektem i budowniczym pochodzenia żydowskiego, tworzącym głównie w Bielsku. Studiował na Politechnice w Karlsruhe i na Politechnice oraz na Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu pod kierunkiem Heinricha von Ferstla i Theophila von Hansena. Był założycielem firmy budowlano-architektonicznej „Karl Korn”, której początek działalności datowany jest na 1882 rok. Firma działała także po śmierci Karola Korna pod dawną nazwą, ale kierowana przez jego syna Feliksa. W tym też okresie, już po śmierci ojca został wybudowany kościół w Budzowie. Z realizacji architektury sakralnej firmy „Karl Korn” można wymienić: kościół Matki Boskiej Pocieszenia w Budzowie (wybudowany rok później), kościół św. Jana Chrzciciela w Choczni, kościół Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Krzeszowie koło Żywca, kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Porąbce koło Kęt oraz kościół św. Szymona i św. Judy Tadeusza w Kozach koło Bielska-Białej. Karol Korn był również wybitnym architektem miejskim. Zaprojektował wiele budynków w Bielsku-Białej: Pocztę Główną, Komunalną Kasę Oszczędności, Hotel „Prezydent”, willę Sixta (obecnie rektorat Akademii Techniczno-Humanistycznej), nieistniejące już synagogi w Bielsku i w Białej oraz wiele innych znakomitych budowli. Cesarz Franciszek Józef I w uznaniu za zasługi nadał mu tytuł cesarsko-królewskiego radcy budowlanego „kaiserlicher und königlicher Baurat”.

Streszczenie

Kościół św. Jana Chrzciciela w Zembrzycach wybudowała firma „Karl Korn” z Bielska w latach 1911-1913 według projektu Franciszka Mączyńskiego. Karol Korn (1852-1906) był architektem i budowniczym pochodzenia żydowskiego, tworzącym głównie w Bielsku. W latach 1921-1922 pomimo trudnej sytuacji ekonomicznej przystąpiono do wyposażenia nowej świątyni. Jako materiału użyto drewna dębowego z rozebranego kościoła, z którego zrobiono ławki. Pierwotnie ołtarz główny miał wykonać stolarz o nazwisku Kowol z Zakopanego, z którym w październiku 1919 roku podpisano umowę. Kowol umowy tej jednak nie dotrzymał. Dopiero w 1922 roku, dzięki dodatkowej kwocie ofiarowanej przez Jana Zawiłę ołtarz wykonał krakowski rzemieślnik Franciszek Maćkowski. Z dawnego drewnianego kościoła przeniesiono: chrzcielnicę z XVI wieku, ołtarze boczne, dwa krucyfiksy i kilka obrazów. W świątyni znajdują się również dwa obrazy Matki Boskiej Zembrzyckiej: jeden z pierwszej ćwierci XV wieku oraz drugi z 1674 roku, przyozdobiony srebrną sukienką w 1889 roku.

Bibliografia

Grochot K., "Historia obrazu Zembrzyckiej Madonny" , „Nasza Gmina. Zembrzyce” , s. 16
Graff Tomasz, "Zembrzyce" , [w:] "Encyklopedia katolicka, t. 20" , Lublin 2014 , s. 1347-1348
Fridrich Alojzy, "Historye cudownych obrazów Najświętszej Maryi Panny w Polsce, t. 2: Obejmujący obrazy dyecezyi krakowskiej, archidyecezyi lwowskiej, dyecezyi przemyskiej i tarnowskiej", Kraków 1904
"Dziedzictwo kulturowe Podbabiogórza. Zabytki", Sucha Beskidzka 2014
Wojtanek Tadeusz, "Monografia Zembrzyc i Marcówki", Tomice 2009
Surzyn Kazimierz, "Ocalmy od zapomnienia", Wadowice 2009
Harasimczyk Jerzy Henryk, "Gmina Zembrzyce", Krosno 2004
Heumann Stanisław, "Wiadomość o parafii Zembrzyce nad Skawą, w dekanacie Suskim, deycezyi Krakowskiej, pow. Wadowickim w Galicyi położonej, tudzież o kościele zembrzyckim jakoteż o Obrazie Matki Boskiej łaskami tamże słynącym, z dodatkiem pocztu Kapłanów, którzy przy kościele parafialnym w Zembrzycach pracowali, na podstawie metryk, wizyt biskupich, aktów parafialnych i innych źródeł", Kraków 1898
"Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska", Warszawa 2016
"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953
Tołbast Maria, "Żydowscy architekci w kształtowaniu oblicza miast Śląska Cieszyńskiego" , „Pamiętnik Cieszyński” , s. 29-48

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Acta visitationis exterioris decanatus Skavinensis, Novi Montis, Oswencimensis, Zatoriensis, ad archidiaconatum Cracoviensem, prothonotarium apostolicum in a. D. 1617 authoritate ordinaria factae sub felicibus auspiciis R. D. Martini Szyszkowski, episcopi Cracobiensis, ducis Severiensis. Visitatio ecclesiae Collegiate Skarbimiriensis die 9 mesis Decembris anni 1617 ex speciali commissione Episcopi ordinarii facta kk. 106 - 110. Visitatio decanatus Wielicensis a. D. 1618 per R. D. Joannem Foxium, archidiaconum Cracoviensem
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Liber visitationum a R. D. Joanne Tarnowski, archidiacono Cracoviensi visitatarum ecclesiarum parachialium in decanatibus: Novi Monte, Scavinensi, Zatoriensi, Żiwecensi et Oswiecimensi in annis 1644 - 1647 expeditarum.
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Visitatio externa decanatus Zatoriensis a. D. 1670 in mense Aprili.
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Actus visitationis externae ecclesiarum decanatus Zatoriensis expeditae mense Augusto a. D. 1679 per. R. D. Andream Pęgowski, archidiaconum Cracoviensem.
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Compendium actorum visitationis exterioris ecclesiarum existentium in et sub decanatu Pilsnensi, Mielecensi, Ropczicensi, Biecensi, Jaslensi et Żmigrodensi, ad archidiaconatum Sandecensem pertinentium, per R. D. Christophorum Kazimirski, praepositum Tarnoviensem mandato Illustrissimi et Reverendissimi Domini Georgii S. R. E. Cardinalis praesbiteri Radziwiłł nuncupati, episcopatus Cracoviensis administratoris perpetui, in Olyka et Nieswierz ducis a. D. 1595 factae

Jak cytować?

Maria Działo, "Kościół Narodzenia św. Jana Chrzciciela ", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/kosciol-narodzenia-sw-jana-chrzciciela

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności