Kościół Opieki Najświętszej Marii Panny

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
wielicki
Gmina
Niepołomice
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Niepołomice
Parafia
Opieki Matki Boskiej
Tagi
architektura sakralna architektura XIX wieku historyzm Józef Braunseis sztuka XIX wieku
Identyfikator
DZIELO/12637
Kategoria
kościół
Czas powstania
1878-1881
Technika i materiał
murowany z cegły, tynkowany
Wymiary podstawowe
szerokość – 21 m
Inne wymiary – Długość: 33 m
Autor noty katalogowej
Justyna Kuska
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

Obecnie istniejący kościół w Zabierzowie Bocheńskim jest drugą świątynią stojącą w tym miejscu. W 1742 roku, staraniem księdza Stanisława Cetnarskiego – proboszcza w pobliskich Wawrzeńczycach – w Zabierzowie, najdalej na południe wysuniętym przysiółku parafii, wzniesiono niewielką, drewnianą świątynię. Jak zapisano w „Liber memorabilium” zabierzowskiej parafii była to „poważna, choć uboga świątynia z drzewa sosnowego zbudowana, wraz z dzwonnicą i mieszkaniem dla kapelana”. Świątynię konsekrował kardynał Jan Aleksander Lipski. Otrzymała ona wezwanie Miłosierdzia Bożego i Opieki Najświętszej Marii Pany i pełniła rolę kościoła filialnego wobec parafii w Wawrzeńczycach. Wybudowanie w Zabierzowie świątyni miało ułatwić ludności mieszkającej na południe od Wisły uczestnictwo w życiu religijnym. Do tej pory było to utrudnione nie tylko przez znaczną odległość do kościoła w Wawrzeńczycach, ale także przez częste wylewy nieuregulowanej wówczas Wisły. Parafię w Zabierzowie Bocheńskim erygowano w 1780 roku, wydzielając ją z terenu parafii św. Marii Magdaleny w Wawrzeńczycach. Pierwszym proboszczem został ksiądz Jan Słomski. Pod koniec XIX wieku drewniana świątynia przestała odpowiadać potrzebom parafii, wobec czego powzięto decyzję o budowie większego, tym razem murowanego kościoła. We wspomnianej „Liber memorabilium” odnotowano, że stary drewniany kościół „pomimo dość dobrego stanu” podczas publicznej licytacji „nie bez zgorszenia parafian” sprzedano żydom, którzy z zakupionego materiału wznieśli w Niepołomicach dom. Nową świątynię wybudowano w latach 1878-1881 za czasów probostwa księdza Klemensa Radwańskiego. 23 czerwca 1888 konsekracji dokonał biskup krakowski Albin Dunajewski. Otrzymała ona skrócone w stosunku do poprzedniej świątyni wezwanie Opieki Najświętszej Panny Marii. W archiwum parafialnym w Zabierzowie Bocheńskim zachowały się projekty kościoła sygnowane przez polskiego architekta Józefa Braunseisa i opatrzone datą 1876. W tym czasie świątynia była wyposażona w ołtarz główny oraz być może także trzy ołtarze boczne dedykowane Matce Boskiej, Chrystusowi i św. Franciszkowi, które wymieniono w kronice parafialnej w latach 1909, 1910 i 1928. W 1914 roku wystrój świątyni wzbogacił się o kamienną chrzcielnicę. Jak podaje Tomasz Szybisty, w okresie międzywojennym podjęto kroki zmierzające do gruntowego odnowienia budowli, która wówczas znajdowała się w złym stanie technicznym. Pracami, które rozpoczęto w 1933 roku kierowali Tadeusz Hojarski z Bochni, Franciszek Kuczera i Jan Stobiecki z Krakowa. W ramach prowadzonego remontu wzmocniono fundamenty i zdjęto strop w nawie głównej, który zastąpiono obecnie istniejącym sklepieniem. W kolejnych latach powstały witraże autorstwa Maksymiliana Romańczyka (1937-1938), które umieszczono w powiększonych w toku prac remontowych oknach oraz wzniesiono przybudówki po obu stronach wieży kościoła. W latach powojennych otynkowano elewacje świątyni (1947-1948) i odnowiono ołtarze (1949). Polichromię wnętrza w latach 1953-1954 wykonał krakowski artysta Stanisław Skwarczyński. Kolejne prace remontowe w zabierzowskiej świątyni przypadły na początek lat osiemdziesiątych, kiedy to ponownie odnowiono elewacje kościoła oraz zamontowano dodatkowe przeszklenia okien. W 1989 roku w południowym ramieniu transeptu ustawiono ołtarz boczny z obrazem „Jezu Ufam Tobie”, a dwa lata później po przeciwległej stronie transeptu umieszczono figurę Chrystusa Ukrzyżowanego, wykorzystując w jej aranżacji elementy rokokowego ołtarza pochodzącego zapewne z pierwszego, drewnianego kościoła w Zabierzowie Bocheńskim. W 1999 roku firma Wiesławy i Wiesława Odrońców z Żegociny odnowiła polichromię wnętrza, dopełniając ją o nowe kompozycje.

Opis

Kościół na planie krzyża łacińskiego, jednonawowy, pięcioprzęsłowy, z transeptem i jednoprzęsłowym prezbiterium zakończonym wielobocznie. Ramiona transeptu jednoprzęsłowe, o wysokości nawy, zamknięte prostymi ścianami. W narożnikach pomiędzy prezbiterium i ramionami transeptu dwa prostokątne aneksy mieszczące zakrystię i skarbiec. Prezbiterium i ramiona transeptu oddzielone od nawy wydatnymi półfilarami przechodzącymi bezpośrednio w gurty sklepienne. Prezbiterium od absydy oddziela arkada tęczowa wsparta na dostawionych do węgarów kolumnach kompozytowych. Sklepienie nad skrzyżowaniem naw krzyżowe, nad pozostałymi przęsłami nawy kolebkowe o przekroju koszowym, nad ramionami transeptu krzyżowe (ostrołukowe), w absydzie ćwierćsferyczne z lunetami. Otwory okienne prostokątne, zamknięte półkoliście, rozglifione do wewnątrz; trzy pary w nawie, dwa na ścianach zamykających ramiona transeptu. Ponad oknami w transepcie dodatkowo po jednym okrągłym oknie wypełnionym rozetą. W prezbiterium okna w kształcie wydłużonego prostokąta o smukłych proporcjach zamkniętego półkoliście, pomiędzy nimi para regularnie rozmieszczonych okien owalnych. W zachodnim przęśle nawy murowany trójprzęsłowy chór muzyczny wsparty na parze ośmiobocznych filarów z cokołami, a pod ścianami na parze półfilarów. Balustrada o prostej dekoracji płycinowej. Podniebie chóru podzielone belkami na trzy kasetony, pośrodku których kwadratowe płyciny. Fasada kościoła dwukondygnacyjna, trójosiowa przechodząca w czworoboczną wieżę. Ściany rozczłonkowane lizenami, kondygnacje oddzielone profilowanym gzymsem. W części środkowej wejście zamknięte łukiem półkolistym, z dwuspadowym drewnianym daszkiem, wyżej prostokątne okno zamknięte półkoliście. W polach bocznych mniejsze, prostokątne okna zamknięte półkoliście. Wieża o narożach ujętych lizenami, podtrzymującymi gzyms, nakryta ozdobnym zwieńczeniem z czterema wieżyczkami w narożach, pomiędzy którymi trójkątne szczyciki nad oknami i ostrosłupowy hełm zakończony krzyżem. Ściany boczne nawy i transeptu ujęte uskokowymi przyporami. Ściany zamykające ramiona transeptu podzielone na dwie strefy, z których dolna ujęta lizenami, górna wypełniona oknem w ozdobnym obramieniu. Dachy dwuspadowe, kryte dachówką. Na skrzyżowaniu naw wieloboczna, drewniana wieżyczka na sygnaturkę nakryta ostrosłupowym hełmem pokrytym blachą.

Zarys problematyki artystycznej

Kościół w Zabierzowie Bocheńskim to niewielkich rozmiarów świątynia wybudowana w stylu historyzmu. Autor projektu, Józef Braunseis był urodzonym w Nowym Sączu, a wykształconym i działającym głównie we Lwowie polskim architektem tworzącym budynki w różnych kostiumach stylowych od neromanizmu, przez neogotyk, neorenesans i neobarok po modernizm. Jego realizacje znajdują się głównie we Lwowie (np. północny budynek kapituły katedralnej i dzwonnica w kompleksie św. Jura, dzwonnica zespołu klasztornego Dominikanów, budynki Wydziału Medycznego Uniwersytetu Lwowskiego). W obecnych granicach Polski znajduje się neoromański kościół Przemienienia Pańskiego w Sanoku wzniesiony według projektu Braunseisa w 1887 roku. Najcenniejszym elementem wyposażenia zabierzowskiej świątyni jest umieszczony w ołtarzu głównym obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem datowany na 1620 rok, odnowiony w 1997 roku. W południowym ramieniu transeptu znajduje się ołtarz boczny mieszczący obraz Chrystusa Miłosiernego z 1989 roku, natomiast w północnym ramieniu transeptu umieszczono współczesną figurę ukrzyżowanego Chrystusa, którą wkomponowano w odrestaurowane elementy dawnego ołtarza głównego. Obraz przedstawiający Matkę Boską Częstochowską, umieszczony obok krzyża, pochodzi z końca XIX wieku. Zespół witraży wypełniający okna naw oraz prezbiterium kościoła w Zabierzowie Bocheńskim został wykonany w krakowskim Zakładzie Witrażów i Oszkleń Artystycznych Maksymiliana Romańczyka w latach 1937-1938. Malowane na płótnie stacje drogi krzyżowej powstały w 1995 roku.

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

Dobry.

Streszczenie

Obecnie istniejący kościół w Zabierzowie Bocheńskim jest drugą świątynią stojącą w tym miejscu. Wybudowano ją w miejscu wcześniejszej, drewnianej budowli wzniesionej w 1742 roku. Budowa murowanego kościoła trwała w latach 1878-1881. Wzniesiono ją według projektu Józefa Braunseisa – polskiego architekta działającego głównie we Lwowie. 23 czerwca 1888 konsekracji dokonał biskup krakowski Albin Dunajewski. Obecny kościół w Zabierzowie Bocheńskim to niewielkich rozmiarów świątynia wybudowana w stylu historyzmu. Autor projektu, Józef Braunseis projektował budynki w różnych kostiumach stylowych od neromanizmu, przez neogotyk, neorenesans i neobarok po modernizm. Najcenniejszym elementem wyposażenia omawianej świątyni jest obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem datowany na 1620 rok umieszczony w ołtarzu głównym. W południowym ramieniu transeptu znajduje się ołtarz boczny mieszczący obraz Chrystusa Miłosiernego z 1989 roku, natomiast w północnym ramieniu transeptu umieszczono współczesną figurę ukrzyżowanego Chrystusa, którą wkomponowano w odrestaurowane elementy dawnego ołtarza głównego. Obraz przedstawiający Matkę Boską Częstochowską, umieszczony obok krzyża, pochodzi z końca XIX wieku. Zespół witraży wypełniający okna kościoła w Zabierzowie Bocheńskim został wykonany w krakowskim Zakładzie Witrażów i Oszkleń Artystycznych Maksymiliana Romańczyka w latach 1937-1938. Malowane na płótnie stacje drogi krzyżowej powstały w 1995 roku.

Bibliografia

"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953
Laskowski Andrzej, "Architektura galicyjska w okresie autonomii. Uwagi na marginesie książki o architekturze Rzeszowa" , „Modus. Prace z Historii Sztuki” , s. 123-180
Natanek Piotr, "Informator Archidiecezji Krakowskiej 2000. Parafie i kościoły", Kraków 2000
Czapczyńska-Kleszczyńska Danuta, Szybisty Tomasz, "Korpus witraży z lat 1800-1945 w kościołach rzymskokatolickich metropolii krakowskiej i przemyskiej, t. 1: Archidiecezja Krakowska, dekanaty krakowskie", Kraków 2014
"Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska", Warszawa 2016

Osoby związane z dziełem

Jak cytować?

Justyna Kuska, "Kościół Opieki Najświętszej Marii Panny", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/kosciol-opieki-najswietszej-marii-panny

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności