Ambona

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
wadowicki
Gmina
Brzeźnica
Miejscowość
Marcyporęba
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Wadowice Północ
Parafia
Św. Marcina
Tagi
ambona
Miejsce przechowywania
prezbiterium, ściana północna
Identyfikator
DZIELO/13507
Kategoria
ambona
Ilość
1
Czas powstania
druga połowa XVIII wieku
Miejsce (państwo, miasto, region geograficzny)
Kraków
Technika i materiał
konstrukcja: drewno iglaste; elementy rzeźbione: drewno lipowe; techniki rzeźbiarskie, stolarskie i snycerskie, polichromowanie, złocenie, srebrzenie
Wymiary podstawowe
szerokość – 115 cm
wysokość – 350 cm
Autor noty katalogowej
Maria Działo
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

Ambonę odnawiano dwukrotnie w XIX wieku: w 1866 oraz w 1872 roku. Ostatnią renowację z tego okresu szczegółowo opisano w kronice parafialnej: „Ambona czyli kazalnica przez P. Plazewskiego [?] z Kalwaryi, podniesiona o kilka cali z dodaniem nowego daszku nad nią, którego wcale nie było, a zatem wyglądała niedokończona”. Najnowsze konserwacje wykonano w 2006 i 2008 roku.

Opis

Ambona, przyścienna, wisząca, z jednobiegowymi schodami od strony prezbiterium. Kosz w formie czworoboku o ściętych narożach ze spływami wolutowymi. Ścianki kosza zdobione są nieregularną ramą z ornamentu rocaille'owego. W płycinie czołowej (południowej) płaskorzeźba Siewcy. Woluty zdobione ornamentami kwiatowymi w formie girland podtrzymują mocno wysunięte, wyłamane na ich osi belkowanie. Kosz od dołu zakończony jest stożkiem ujętym czterema wolutami, dekorowanymi motywami roślinnymi, zakończony roacille’ową szyszką. Zaplecek w kształcie stojącego prostokąta, ujęty dwoma kanelowanymi pilastrami podtrzymującymi belkowanie wyłamane nad osią główną. W dolnej części zaplecka drzwiczki zamknięte łukiem odcinkowym, a w górnej płaskorzeźbiona dekoracja rocaille’owa. Po bokach zaplecka ażurowe rocaille’owe uszy. Baldachim powtarzający rzut kosza z lambrekinem podwieszonym u dołu i zamknięty silnie wysuniętym gzymsem. Zwieńczenie uformowane z czterech wolut spiętych w kabłąk, na którego szczycie na niskim kwadratowym cokole ustawiona jest figura Michała Archanioła depczącego szatana. W podniebieniu gołębica Ducha Świętego na tle promienistej glorii. Polichromia w kolorze białym, ornamentyka złocona, gołębica srebrzona, podniebienie baldachimu malowane na niebiesko.

Zarys problematyki artystycznej

Ambonę prawdopodobnie wykonał anonimowy pracownik Antoniego Gegenbaura w drugiej połowie XVIII wieku. Przypisuje się mu również autorstwo małej figurki św. Józefa z ołtarzyka Matki Boskiej Dobrej Rady w kościele Bernardynów w Krakowie, a także figury dwóch aniołów w ołtarzu św. Jana Chrzciciela w tym kościele (umowę na wykonanie tych dzieł podpisał Antoni Gegenbaur 13 listopada 1763). Rzeźby te nie posiadają charakterystycznej dla Gegenbaura ekspresyjnej maniery, lecz klasyczny kontrapost i wyczuwalną cielesność pod obfitymi draperiami. Dlatego można przypuszczać, iż mistrz zlecił to zadanie swojemu pomocnikowi. Podobne cechy mają figury w ołtarzu Jezusa Miłosiernego w kościele św. Floriana w Krakowie z 1761 roku, rzeźby w ołtarzu głównym w Sancygniowie (1763-1765), wyposażenie kościoła św. Andrzeja w Sieciechowicach, figury z dawnego ołtarza w kościele w Niegowici, a także ołtarz główny w kościele w Marcyporębie. Figury z tutejszego ołtarza są niemal powtórzeniem dzieł z Sancygniowa, Sieciechowic i Niegowici (obecnie w Mętkowie). Autor dzieł często bowiem posługiwał się swoistym autoplagiatem. Z kolei omawiana ambona formalnie i ikonograficznie jest niemal powtórzeniem ambony z kościoła w Sieciechowicach. W zakresie ornamentyki anonimowy pomocnik Antoniego Gegenbaura stosował motywy późnorokokowe – zwykle bujne i płomieniste rocaille’e z kwiatami, z których budował duże, ażurowe kompozycje (takie jak uszy w zaplecku ambony). Warsztat Antoniego Gegenbaura należy do nurtu południowoniemieckiego, wyrażającego się dużą ekspresją. W rzeźbie krakowskiej nurt ten wiązał się z twórczością artystów napływowych. Sam Gegenbaur przybył do Krakowa z Austrii (zapewne ze swoim pomocnikiem) w 1755 roku, zmarł w 1773 roku. W tych latach można zamknąć okres jego działalności w Polsce. A po roku od jego śmierci samodzielną twórczość jego współpracownika. Dzieła Antoniego Gegenbaura można odnaleźć m.in. w krakowskich kościołach: Bernardynów, Bożego Ciała czy św. Marka, a jego współpracownika w mniejszych miejscowościach poza terenem Krakowa.

Streszczenie

Ambonę wykonał prawdopodobnie anonimowy pracownik Antoniego Gegenbaura w drugiej połowie XVIII wieku. Autor dzieł często posługiwał się swoistym autoplagiatem. Omawiana ambona formalnie i ikonograficznie jest niemal powtórzeniem ambony z kościoła w Sieciechowicach. W zakresie ornamentyki anonimowy pomocnik Antoniego Gegenbaura stosował motywy późnorokokowe – zwykle bujne i płomieniste rocaille’e z kwiatami, z których budował duże, ażurowe kompozycje (takie jak uszy w zaplecku ambony). Warsztat Antoniego Gegenbaura należy do nurtu południowoniemieckiego, wyrażającego się dużą ekspresją. W rzeźbie krakowskiej nurt ten wiązał się z twórczością artystów napływowych. Sam Gegenbaur przybył do Krakowa z Austrii (zapewne ze swoim pomocnikiem) w 1755 roku, zmarł w 1773 roku. W tych latach można zamknąć okres jego działalności w Polsce. A po roku od jego śmierci samodzielną twórczość jego współpracownika.

Bibliografia

Siemionow Aleksy, "Ziemia wadowicka. Monografia turystyczno-krajoznawcza", 1984
"Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających, t. 2", Wrocław 1975
Dettloff Anna, "Rzeźba krakowska drugiej połowy XVIII w. Twórcy, nurty i tendencje", Kraków 2013
"Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska", Warszawa 2016

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Archiwum parafialne w Marcyporębie, Kronika parafialna w Marcyporębie od roku 1834, b.s.

Archiwum parafialne w Marcyporębie, Dokumentacja prac konserwatorskich przy ambonie rokokowej z II poł. XVIII w. w zabytkowym, drewnianym kościele p.w. św. Marcina z 1670 r. w Marcyporębie, woj. Małopolskie (SAD), oprac. Anna Dziuba-Drożdż, Maria Lisowska-Dziuba; Barbara Sowa-Holewińska, Kraków 2008 r.

Archiwum parafialne w Marcyporębie, Program prac konserwatorskich do ambony rokokowej z IIpoł. XVIII w. w zabytkowym drewnianym kościele p.w. św. Marcina z 1670 r. w Marcyporębie woj. Małopolskie (SAD), oprac. Anna Dziuba, Maria Lisowska-Dziuba, Kraków, 2006 r.

Archiwum parafialne w Marcyporębie, Wniosek o dofinansowanie zadania pt: „Marcyporęba, kościół parafialny p.w. Św. Marcina (XVII w.): konserwacja wyposażenia ruchomego z XVIII i XIX w., trzech ołtarzy oraz dwu feretronów z obrazami”

Jak cytować?

Maria Działo, "Ambona", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/ambona-28

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności