Ołtarz główny

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
wadowicki
Gmina
Brzeźnica
Miejscowość
Marcyporęba
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Wadowice Północ
Parafia
Św. Marcina
Tagi
Gegenbaur Antoni ołtarz główny św. Marcin św. Paweł św. Piotr Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny
Miejsce przechowywania
prezbiterium
Identyfikator
DZIELO/13590
Kategoria
ołtarz
Ilość
1
Czas powstania
druga połowa XVIII wieku
Miejsce (państwo, miasto, region geograficzny)
Kraków
Technika i materiał
drewno iglaste i lipowe, techniki stolarskie, snycerskie i rzeźbiarskie, polichromowanie, złocenie, srebrzenie; antepedium: haft na tkaninie, kanwa lniana, szklane paciorki
Wymiary podstawowe
szerokość – 600 cm
wysokość – 700 cm
Autor noty katalogowej
Maria Działo
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

Ołtarz główny powstał w drugiej połowie XVIII wieku. Pierwsza wzmianka o nim pojawiła się w kronice parafialnej w 1861 roku. Ówczesny proboszcz parafii zanotował: „Kazałem wymalować na wielki ołtarz dwa obrazy, S. Wawrzeńca i S. Szczepana, jednego po prawej, a drugiego po lewej stronie, jako Dyakonów do S. Marcina Biskupa, Patrona Kościoła, wszystko to razem z ramami pozałacanemi kosztowało 40 [?]”. Następna notatka dotyczy obrazu w polu głównym ołtarza: „1921 Stary obraz św. Marcina w W. Ołtarzu był już bardzo zniszczony, przez połowę pęknięte płótno, malowidło zblakłe. Staraniem proboszcza i ofiarnością parafian sprawiono nowy obraz. Malował na surowem płótnie P. Jan Stankiewicz z Oświęcimia. Ten sam artysta malarz wykonał w Kaplicy szopkę Betlejemską”. Nieznana jest natomiast proweniencja dwóch starszych obrazów z ołtarza: Matki Boskiej Wniebowziętej z drugiej połowy XVII wieku, a także Chrystusa Ukrzyżowanego z drugiej połowy XIX wieku.

Opis

Nastawa ołtarzowa architektoniczna, trójosiowa, jednokondygnacyjna ze zwieńczeniem i bramkami. Ołtarz drewniany, prostopadłościenny; antepedium haftowane. Tabernakulum metalowe, fakturowane, w formie zbliżonej do prostopadłościennej skrzynki, ustawione na niskim cokole, o wypukłej ściance frontowej, flankowane parą kolumn o kompozytowych kapitelach. Drzwiczki w kształcie stojącego prostokąta, zamkniętego łukiem nadwieszonym; w polu kielich z hostią, a po bokach winna winorośl i kłosy zbóż. Powyżej jest tron wystawienia o fantazyjnym kształcie, ujęty po bokach wolutami, na których usadzone są dwa putta. W polu maska lunarna, otoczona promienistą glorią, a w zwieńczeniu muszla palmetowa. Nastawa ustawiona jest na wysokim, zdwojonym cokole, flankowana dwiema parami zdwojonych pilastrów, ustawionych ukośnie. Bramki w kształcie stojących prostokątów, zamkniętych półkoliście, w profilowanej obudowie zwieńczonej wolutowo. Drzwiczki dekorowane są malowanym bukietem kwiatów w wazonie. Kondygnacja o delikatnie wklęsłym przebiegu, ujęta dwiema parami zdwojonych, kanelowanych pilastrów, z których wewnętrzne ustawione są pod kątem. Podpory dźwigają pełne belkowanie, wyłamane nad osiami. Na linii wewnętrznych podpór ustawione są dwa cokoły, na których osadzono dwie główki aniołków, a na linii skrajnych podpór wolutowe przyczółki; z kolei pomiędzy nimi znajdują się fantazyjne woluty. W polu środkowym w ramie o kształcie stojącego prostokąta, zamkniętego łukiem wklęsło-wypukłym z uskokami umieszczony jest obraz Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, a na zasuwie obraz św. Marcina oraz płótno przedstawiające Chrystusa Ukrzyżowanego. W osiach bocznych obrazy: po lewej św. Szczepan, a po prawej św. Wawrzyniec. Przed skrajnymi podporami ustawione są figury: po lewej św. Piotra, a po prawej św. Pawła. Nad polem głównym zawieszona jest gołębica Ducha Świętego na tle srebrzonych obłoków i promienistej glorii. Zwieńczenie w formie zbliżonej do leżącego prostokąta ujętego spływami wolutowymi, zamknięte profilowanym gzymsem i rocaille’ami. W polu obraz św. Marcina. Struktura polichromowana w kolorze jasnobeżowym, ornamentyka złocona, detale srebrzone.



Zarys problematyki artystycznej

Ołtarz główny w kościele w Marcyporębie wraz z dekoracją rzeźbiarską prawdopodobnie wykonał anonimowy pracownik Antoniego Gegenbaura w drugiej połowie XVIII wieku. Figury św. Piotra i św. Pawła w ołtarzu głównym w kościele w Marcyporębie są niemal powtórzeniem dzieł z Sancygniowa, Sieciechowic i Niegowici (obecnie w Mętkowie). Anonimowy pracownik Antoniego Gegenbaura wykonał również w kościele w Marcyporębie ambonę, która jest jest niemal formalnym powtórzeniem ambony z kościoła w Sieciechowicach, a być może również dwa ołtarze boczne. Warsztat Antoniego Gegenbaura należy do nurtu południowoniemieckiego, charakteryzującego się dużą ekspresją. W rzeźbie krakowskiej nurt ten wiązał się z twórczością artystów napływowych. Sam Gegenbaur przybył do Krakowa z Austrii w 1755 roku, a zmarł w 1773 roku. W tych latach można zamknąć okres jego działalności w Polsce. Dzieła mistrza można odnaleźć m. in. w krakowskich kościołach: Bernardynów, Bożego Ciała czy św. Marka. Z kolei anonimowemu pracownikowi Antoniego Gegenbaura m.in. przypisuje się autorstwo małej figurki św. Józefa z ołtarzyka Matki Boskiej Dobrej Rady w kościele Bernardynów w Krakowie, a także figury dwóch aniołów w ołtarzu św. Jana Chrzciciela w tym kościele (umowę na wykonanie tych dzieł podpisał Antoni Gegenbaur 13 listopada 1763). Rzeźby te nie posiadają charakterystycznej dla jego mistrza – Gegenbaura – ekspresyjnej maniery, lecz klasyczny kontrapost i wyczuwalną cielesność pod obfitymi draperiami. Dlatego można przypuszczać, iż mistrz zlecił to zadanie swojemu pomocnikowi. Podobne cechy mają figury w ołtarzu Jezusa Miłosiernego w kościele św. Floriana w Krakowie z 1761 roku, rzeźby w ołtarzu głównym w Sancygniowie (1763-1765), wyposażenie kościoła św. Andrzeja w Sieciechowicach, a także figury z dawnego ołtarza w kościele w Niegowici.

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

Odnawiany w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku.

Streszczenie

Ołtarz główny w kościele w Marcyporębie wraz z dekoracją rzeźbiarską prawdopodobnie wykonał anonimowy pracownik Antoniego Gegenbaura w drugiej połowie XVIII wieku. Figury św. Piotra i św. Pawła w ołtarzu głównym w kościele w Marcyporębie są niemal powtórzeniem dzieł z Sancygniowa, Sieciechowic i Niegowici (obecnie w Mętkowie). W polu środkowym umieszczony jest obraz Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny z drugiej połowy XVIII wieku, a na zasuwie obraz św. Marcina z 1921 roku oraz płótno przedstawiające Chrystusa Ukrzyżowanego z drugiej połowy XIX wieku. W osiach bocznych obrazy: po lewej św. Szczepan, a po prawej św. Wawrzyniec z 1861 roku. Z kolei w zwieńczeniu znajduje się obraz św. Marcina.

Bibliografia

Siemionow Aleksy, "Ziemia wadowicka. Monografia turystyczno-krajoznawcza", 1984
"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953
"Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska", Warszawa 2016
"Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających, t. 2", Wrocław 1975
Dettloff Anna, "Rzeźba krakowska drugiej połowy XVIII w. Twórcy, nurty i tendencje", Kraków 2013

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Archiwum parafialne w Marcyporębie, Kronika parafialna od roku 1834, b.s.

Archiwum parafialne w Marcyporębie, Dokumentacja prac konserwatorskich do ołtarza głównego rokokowego z II poł. XVIII wieku w zabytkowym drewnianym kościele p.w. św. Marcina z 1670 r. w Marcyporębie, oprac. Lisowska-Dziuba Maria, Dziuba-Drożdż Anna, Żmudziński Jerzy, Sowa-Holewińska Barbara, Kraków, 2008

Jak cytować?

Maria Działo, "Ołtarz główny", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2022, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/oltarz-glowny-23

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności