Kościół św. Marcina

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
wadowicki
Gmina
Brzeźnica
Miejscowość
Marcyporęba
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Wadowice Północ
Parafia
Św. Marcina
Tagi
architektura drewniana architektura XVII wieku kościół drewniany św. Marcin
Identyfikator
DZIELO/13508
Kategoria
kościół
Ilość
1
Czas powstania
1670 rok
Technika i materiał
drewno, blacha, techniki stolarskie, blacharskie
Autor noty katalogowej
Maria Działo
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

Pierwszy kościół w Marcyporębie był wzmiankowany w 1335 roku. Obecny pochodzi z 1670 roku, jest wystawiony na miejscu poprzedniego. Świątynię konsekrowano w 1677 roku. Według akt wizytacji z 1679 roku w kościele znajdowały się w tym czasie trzy ołtarze. Z kolei w aktach wizytacji z lat 1708-1709 wymieniono cztery ołtarze: główny z obrazem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, drugi Najświętszej Marii Panny (niekonsekrowany), trzeci św. Marcina i czwarty Matki Boskiej Szkaplerznej (niekonsekrowany). Podobny spis ołtarzy podano w aktach wizytacji z 1729 roku: „Altaria: 1imum maius antiqua structura consecratum cujus Imago principalis B. ascenditur tribus gradibus ligneis. 2dum in Majoris Choro à parte dextra Beatissima absque Portatili. 3tium à parte sinistra absque Portatili, Sparsim deauratum S. Martini. 4tum in Capella (?) cum Portatili partim deauratum, cujus Imago Principalis Beatissima Virginis Maria de Monte Carmelo, ascenditur duobus gradibus ligneis”. W 1748 roku wymieniono już pięć ołtarzy, w tym św. Jana Kantego i Najświętszej Marii Panny z obrazem św. Antoniego. Obecnie świątynię zdobią trzy ołtarze rokokowe i ambona, prawdopodobnie wykonane przez anonimowego pomocnika Antoniego Gegenbaura, a także jeden ołtarz klasycystyczny z pierwszej połowy XIX wieku.

Kościół był odnawiany w 1831 oraz 1872 roku, kiedy dostawiono kaplicę boczną i składzik. W XIX wieku reparacjami świątyni często zajmowała się rodzina Baumów, co odnotowano w kronice parafialnej: „W roku 1857 zaczęły się reparacyje koło kościoła J. W. Pan Baron Baum wziął na siebie przedsiębiorstwo i tako od północnej strony zrestaurowano trupiarnię i kościół z tej strony pobity gontami – dano [?] koło kościoła, studnię głębokości przeszło 30 łokci wyłożono nowymi [?] czyli ocembrowano. Wozownię nową wymurowano, a na niej spichlerz drewniany, plebanię całą gontami pokryto, to wszystko kosztowało 1655 [?] 38 [?] W. A: Konkurencyja złożyła, a W. Pan Baron Baum zakwitował”. Z kolei z fundacji Józefa Kalasantego Gorczyńskiego wybudowano w XIX wieku dzwonnicę. W 1913 roku ozdobiono kościół nowymi stacjami drogi krzyżowej. W kronice parafialnej zapisano: „1913. Nowe stacje Drogi Krzyżowej malowane przez P. Jana Stankiewicza z Oświęcimia uroczyście poświęcił i wprowadził o. Zygmunt Janicki z Krakowa, dnia 16 marca w niedzielę Palmową”. Następnie w 1937 roku polichromię kościoła wykonał Marian Giebułtowski z Oświęcimia. Podczas remontu w latach 1976-1980 dobudowano wieżę i uzupełniono strop kasetonami. W latach w 1979-1982 wymieniono dach i stropy.

Opis

Kościół drewniany, orientowany, jednonawowy o konstrukcji zrębowej, oszalowany. Prezbiterium kwadratowe o wielobocznym zamknięciu z zakrystią od północy. Nawa szersza, prawie kwadratowa, przy niej od północy kaplica i składzik później dostawiony; od południa i od zachodu kruchty. Korpus nakryty dachem dwuspadowym, jednokalenicowym, z barokową wieżyczką na sygnaturkę na kalenicy; składzik nakryty dachem pulpitowym. Wewnątrz stropy kasetonowe. Otwór tęczy o profilowanym łuku półkolistym podwyższonym; belka profilowana, na niej grupa Ukrzyżowania. Chór muzyczny wsparty na dwóch słupach. Kaplica otwarta do nawy półkolistą arkadą. Troje drzwi o ozdobnych obramieniach uszatych, schodkowatych i uszato-schodkowatych, ze starymi okuciami. Wieża nowa, izbicowa o pochyłych ścianach, zwieńczona ostrosłupowym hełmem.

Zarys problematyki artystycznej

Kościół został wybudowany w 1670 roku, a więc w okresie, gdy występowała odnowa katolicyzmu w wyniku kontrreformacji, a po przejściu fali zniszczeń spowodowanych działaniami wojennymi wyraźnie ożywiło się budownictwo sakralne. Rzut poziomy pozostał tradycyjny z podziałem na kwadratową nawę i prezbiterium zamknięte wielobocznie. W świątyni zachowały się dwa cenne portale: manierystyczny, bogato zdobiony oraz odrzwia o typie „schodkowym” nawiązującym do portali „długoszowskich”. Ten interesujący detal ciesielski posiada jeszcze reminiscencje późnogotyckie, a jego forma została potraktowana reliefowo. Zastanawiające jest, że w świątyni z drugiej połowy XVII wieku niemal nie pojawił się jeszcze detal ciesielski w stylu barokowym.

Streszczenie

Kościół św. Marcina w Marcyporębie został wybudowany w 1670 roku, a więc w okresie, gdy występowała odnowa katolicyzmu w wyniku kontrreformacji, a po przejściu fali zniszczeń spowodowanych działaniami wojennymi wyraźnie ożywiło się budownictwo sakralne. Rzut poziomy pozostał tradycyjny z podziałem na kwadratową nawę i prezbiterium zamknięte wielobocznie. Świątynię konsekrowano w 1677 roku. W świątyni zachowały się dwa cenne portale: manierystyczny, bogato zdobiony oraz odrzwia o typie „schodkowym” nawiązującym do portali „długoszowskich”. Obecnie kościół zdobią trzy ołtarze rokokowe i ambona, prawdopodobnie wykonane przez anonimowego pomocnika Antoniego Gegenbaura, a także jeden ołtarz klasycystyczny z pierwszej połowy XIX wieku. W ołtarzu głównym znajduje się między innymi wizerunek Matki Boskiej Wniebowziętej z drugiej połowy XVII wieku. Najcenniejszymi zabytkami kościoła są również: gotycki krucyfiks z XV wieku, kamienna chrzcielnica z 1545 roku.

Bibliografia

Siemionow Aleksy, "Ziemia wadowicka. Monografia turystyczno-krajoznawcza", 1984
"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953
Michniewski Artur, Michniewska Magdalena, Duda Marta, Wypych Sebastian, "Kościoły drewniane Karpat. Polska i Słowacja", Pruszków 2006
"Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska", Warszawa 2016
Brykowski Ryszard, Kornecki Marian, "Drewniane kościoły w Małopolsce Południowej", Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1984
Pytel Zbigniew, Susek Mariusz, "Drewniane świątynie archidiecezji krakowskiej ", Kraków 1999
Kornecki Marian, "Drewniane kościoły w Małopolsce", Kraków 2000
Kornecki Marian, "Małopolskie kościoły drewniane w XVI i XVII wieku, cz. 1" , „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury Oddziału Polskiej Akademii Nauk w Krakowie” , s. 129-146

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Visitatio externa decanatus Zatoriensis a. D. 1670 in mense Aprili.
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Actus visitationis externae ecclesiarum decanatus Zatoriensis expeditae mense Augusto a. D. 1679 per. R. D. Andream Pęgowski, archidiaconum Cracoviensem.
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Wizytacja kanoniczna przeprowadzona w dn. 28 kwietnia 1728 r. przez bpa Michała Kunickiego...
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji biskupich
Visitatio ecclesiarum decanatuum Zathoriensis et Oswiecimensis et Zywecensis per R.D. Remigium Suszycki, canonicum Cracoviensem, specialiter deputatum anno 1708 et 1709 expedita ex peracta. Ad calccem adpositum est "Brulion wizyty dekanatu nowotarskiego 1707 - 1713"

Autor: Remigiusz Suszycki

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji biskupich
Visitatio archidiaconatus Cracoviensis (Decanatus: Skalensis - 1727; Vitoviensis - 1727; Prossoviensis - 1728; Novi Montis - 1728; Scawinensis - 1729; Xsiążnensis - 1731; Woynicensis - 1731; Zatoriensis - 1729; Lipnicensis - 1730; Dobczycensis - 1730; Andreoviensis - 1731; Żyvecensis - 1732; Oswiemensis - 1732; Wielicensis - 1741; postea sequntur inventaria ecclesiarum decanatus Dobczycensis, Woynicensis, Andreoviensis) per R.D. Michaelem de Magna Kunice Kunicki, episcopum Arsiacensem, suffraganeum et archidiaconum Cracoviensem annis 1727 - 1741 peracta

Autor: Michał Kunicki

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji biskupich
Visitatio ecclesiarum parochialium, praebendarum, capellarum, hospitalium atque confraternitatum, nec non beneficiorum in decanatibus Oswiecimensis et Zathoriensis, archidiaconatus et officialatus Cracoviensis existentium per R.D. Franciscum Lanckoroński, canonicum cathedralem Cracoviensem, visitatorem delegatum a.D. 1747 et 1748 expedita

Autor: Józef Lanckoroński

Archiwum parafialne w Marcyporębie, Kronika parafialna w Marcyporębie od roku 1834, b.s.

Archiwum parafialne w Marcyporębie, Dokumentacja prac konserwatorskich do ołtarza głównego rokokowego z II poł. XVIII wieku w zabytkowym drewnianym kościele p.w. św. Marcina z 1670 r. w Marcyporębie, oprac. Lisowska-Dziuba Maria, Dziuba-Drożdż Anna, Żmudziński Jerzy, Sowa-Holewińska Barbara, Kraków, 2008

Jak cytować?

Maria Działo, "Kościół św. Marcina ", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/kosciol-sw-marcina-5

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności