Ołtarz główny

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
suski
Gmina
Zembrzyce
Miejscowość
Zembrzyce
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Sucha Beskidzka
Parafia
Narodzenia św. Jana Chrzciciela
Tagi
Jan Zawiła ołtarz główny rzeźba XX wieku
Miejsce przechowywania
prezbiterium
Identyfikator
DZIELO/09907
Kategoria
ołtarz
Ilość
1
Czas powstania
1922 rok
Fundator
Jan Zawiła (część kwoty)
Miejsce (państwo, miasto, region geograficzny)
Kraków
Technika i materiał
drewno, techniki stolarskie, snycerskie i rzeźbiarskie, polichromowanie, złocenie, srebrzenie
Autor noty katalogowej
Maria Działo
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

Pierwotnie ołtarz miał wykonać stolarz o nazwisku Kowol z Zakopanego, z którym w październiku 1919 roku podpisano umowę na wykonanie dzieła. Kowol umowy tej jednak nie dotrzymał. Dopiero w 1922 roku, dzięki dodatkowej kwocie ofiarowanej przez Jana Zawiłę, ołtarz wzniósł krakowski rzemieślnik Franciszek Maćkowski. W centrum ołtarza umieszczono obraz Matki Boskiej Zembrzyckiej.

Opis

Ołtarz przyścienny, architektoniczny, trójosiowy, jednokondygnacyjny ze zwieńczeniem. Mensa prostopadłościenna. Antepedium trójosiowe, flankowane czterema kolumnami. W osi środkowej płycina w kształcie leżącego prostokąta z monogramem Matki Boskiej w polu i wieńcem z róż. W osiach bocznych płyciny w kształcie stojących prostokątów z bukietem narcyzów w polu. Tabernakulum metalowe w formie prostopadłościennej szafki zamkniętej profilowanym gzymsem wspartym na dwóch smukłych kolumnach. Drzwiczki prostokątne, zamknięte półkoliście z przedstawieniem krzyża z gorejącym sercem w czwórliściu oraz motywem winorośli i kłosów zbóż. Tron wystawienia w formie baldachimu wspartego na czterech smukłych kolumnach, zwieńczonego kopułą i rzeźbą pelikana karmiącego młode. Retabulum ustawione na wysokim cokole i predelli. Nastawa flankowana parą kolumn w części środkowej i parą pilastrów na zewnątrz. Podpory dźwigają wyłamane belkowanie, nad osią środkową wysunięte do przodu i tworzące łuk nadwieszony. W polu głównym, w ramie w kształcie stojącego prostokąta, zamkniętego łukiem półkolistym, umieszczony obraz Matki Boskiej Zembrzyckiej oraz św. Jana Chrzciciela na zasuwie. Nad polem głównym trzy uskrzydlone główki aniołków. W osiach bocznych, w niszach zamkniętych łukiem w ośli grzbiet i zwieńczonych krzyżykiem, ustawione figury świętych: po prawej św. Stanisława, po lewej św. Wojciecha. Zwieńczenie w kształcie cebulastej, ażurowej kopuły, dekorowanej ornamentem roślinnym, spiętej u góry zamkniętą koroną z krzyżykiem. Po bokach zwieńczenia, na osi pilastrów para stojących aniołów. Cokół zdobiony fryzem arkadkowym i zamknięty od góry profilowanym gzymsem. Predella pośrodku dekorowana fryzem arkadowym, a w osiach bocznych stylizowanym ornamentem roślinnym, a na skrajach zawiniętym liściem akantu. Kolumny i pilastry ustawione na bazach, kapitele kompozytowe, trzony kolumn dekorowane ukośną kratką z rozetkami w polu, a trzony pilastrów z płyciną wypełnioną wicią z róż i innych kwiatów. Po bokach ołtarz ujęty ażurowymi uszakami utworzonymi z wolutowo skręconej wici roślinnej. Fryz dekorowany rzędem rozetek. Struktura malowana w kolorze naturalnego drewna, ornamentyka i profilowania złocone, detale czerwone i bordowe, suknie aniołów srebrzone.

Zarys problematyki artystycznej

Choć do tej pory znane było tylko nazwisko autora, który wykonał ołtarz w Zembrzycach – Maćkowski, można przypuszczać, że chodzi tutaj o Franciszka Maćkowskiego, snycerza, który w latach 1932-1933 restaurował ołtarz Wita Stwosza w Krakowie. Rzemieślnik ten był na stałe zatrudniony przy kościele Mariackim razem z pozłotnikiem Leonem Wiadrowskim, malarzem Józefem Wołowskim, ślusarzem Janem Oremusem i cieślą Marcinem Korollą. Według spisu alfabetycznego mieszkańców miasta Krakowa z 1906 roku rzeźbiarz zamieszkiwał przy ulicy św. Gertrudy 5, a według spisu z 1932 roku przy ulicy Wrzesińskiej 11. Rzeźbiarz, który sam siebie określał mistrzem rzeźbiarskim brał również czynny udział w rozmontowaniu i transporcie ołtarza Wita Stwosza do Sandomierza w sierpniu 1939 roku. Osobiście też ukrył listwy ornamentacyjne pod podłogą prezbiterium bazyliki. W książce „Grabież ołtarza Wita Stwosza” jest wymieniany w gronie cichych bohaterów ratujących ołtarz. Więcej informacji na jego temat nie posiadamy. Ołtarz ten jest zatem dziełem niezwykle interesującym w działalności artystycznej tego mało znanego twórcy. Przedstawia wysoki poziom warsztatowy o niepowtarzalnej kompozycji. Rzeźbiarz jest również autorem ambony w kościele św. Jana Chrzciciela w Zembrzycach, a prawdopodobnie również stalli.

Streszczenie

Ołtarz wykonał w 1922 roku krakowski rzemieślnik Franciszek Maćkowski. Ołtarz jest dziełem niezwykle interesującym w działalności artystycznej tego mało znanego artysty. Przedstawia wysoki poziom warsztatowy o niepowtarzalnej kompozycji. W centrum ołtarza umieszczono obraz Matki Boskiej Zembrzyckiej, na zasuwie obraz św. Jana Chrzciciela, a po bokach rzeźby świętych biskupów: Wojciecha i Stanisława.

Bibliografia

Wojtanek Tadeusz, "Monografia Zembrzyc i Marcówki", Tomice 2009
Harasimczyk Jerzy Henryk, "Gmina Zembrzyce", Krosno 2004
"Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska", Warszawa 2016
Walczy Łukasz, "Krakowski ołtarz Wita Stwosza i jego losy" , „Ochrona Zabytków” , s. 193-210
Knapik Józef, "Krakowska Księga Adresowa na rok 1907 ", Kraków 1906
Matelski Dariusz , "Spory wokół polskiej ewakuacji i niemieckiej grabieży ołtarza mariackiego Wita Stwosza w latach II wojny światowej Refleksje nad książką: Stanisław Waltoś, Grabież ołtarza Wita Stwosza, Warszawa 2015" , „Archiwa–Kancelarie–Zbiory” , s. 278-278
"Księga adresowa miasta Krakowa i województwa krakowskiego 1932", Kraków 1932

Osoby związane z dziełem

Jak cytować?

Maria Działo, "Ołtarz główny", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/oltarz-glowny-62

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności