Ołtarz boczny

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
nowotarski
Gmina
Raba Wyżna
Miejscowość
Raba Wyżna
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Rabka
Parafia
Św. Stanisława
Tagi
mała architektura późny barok
Miejsce przechowywania
kaplica Matki Boskiej Rabiańskiej
Identyfikator
DZIELO/05733
Kategoria
ołtarz
Ilość
1
Czas powstania
przed 1765 rokiem, 1841-1843
Technika i materiał
drewno, techniki stolarskie i rzeźbiarskie, polichromowanie, pozłocenie
Autor noty katalogowej
Paulina Kluz
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

Wyposażenie w kościele św. Stanisława w Rabie Wyżnej powstało prawdopodobnie przed 1765 rokiem, gdyż w aktach wizytacji z tego roku wymienionych jest siedem ołtarzy o innych niż w aktach poprzedniej (1728) wezwaniach i ilości. Według opisu ołtarze ozdobione były rzeźbą, miejscami pozłacane, polichromowane i posrebrzane, wszystkie miały malowane obrazy. Podczas przebudowy kościoła rabiańskiego w latach 1841-1843 wszystkie ołtarze zostały „na nowo popostawiane” i pomalowane. W 1863 roku z paroletnich składek parafian zostały „odnowione i ozłocone dwa ołtarze w kaplicy, z których jeden ołtarz przerobiony i powiększony razem 207f 90k”, jakkolwiek nie sposób stwierdzić czy informacja ta dotyczy omawianego retabulum. W 1900 roku w kaplicy Matki Bożej Pocieszenia wymieniony został już wyłącznie jeden ołtarz, za który proboszcz otrzymał upomnienie, ponieważ nie miał relikwii i nie można było odprawiać przy nim mszy świętej. Retabulum odmalowano w 1903 roku. W latach 1961-1969 przeprowadzono gruntowny remont kaplicy, w tym czasie ołtarz został pozłocony. W 1985 roku odnowiono ołtarz Matki Boskiej Rabiańskiej.

Opis

Nastawa architektoniczna, jednoosiowa, jednokondygnacyjna, ustawiona na wysokim cokole. Ołtarz w formie prostopadłościanu o ściętych z przodu narożach z prostokątną, drewnianą mensą, dekorowany trzema płycinami, na froncie monogram Marii ujęty winnym gronem. Na ołtarzu tabernakulum w formie prostopadłościennej skrzynki o ściętych przednich narożach, flankowanej parą pilastrów podtrzymujących gzyms. Drzwiczki w formie stojącego prostokąta zamkniętego półkoliście, ujęte profilowaną ramą, w polu płaskorzeźbiony kielich z hostią.
Nastawa flankowana parą zwróconych na zewnątrz zdwojonych pilastrów i stojącą przed nimi parą kolumn o kapitelach kompozytowych. Podpory dźwigają pełne belkowanie z wyłamanym nad polem środkowym na kształt łuku odcinkowego gzymsem oraz przerwany, półkolisty przyczółek. Po zewnętrznej stronie kolumn dwie konsole, na których stoją figury św. Anny i św. Joachima. W polu głównym nisza w formie stojącego prostokąta zamkniętego łukiem półkolistym nadwieszonym z uskokiem, ujęta profilowaną ramą, dekorowana rocaille'em, wewnątrz mniejszy obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem w kształcie stojącego prostokąta. W przyłuczach niszy dwie ukwiecone gałązki, na gzymsie uskrzydlona główka anielska, u dołu rocaille'owy kartusz. W miejscu zwieńczenia, na tle okna zamontowany medalion z monogramem Marii w glorii promienistej. Struktura polichromowana w kolorze jasnoniebieskim z beżowymi detalami, ornamentyka, kolumny i profile pozłocone.

Zarys problematyki artystycznej

Omawiany ołtarz powstał z przeznaczeniem do kaplicy pod wezwaniem Matki Bożej, dlatego można się domyślać, że od początku miał maryjne wezwanie, co poświadcza także ikonografia flankujących go figur św. Anny i św. Joachima – rodziców Marii.
Podczas przebudowy w latach 1841-1843 postawiono nową skrzynię ołtarzową i mensę, jakkolwiek sama struktura architektoniczna nastawy nie uległa poważnym zmianom. Najprawdopodobniej zamontowano wówczas nową glorię promienistą w partii zwieńczenia oraz pojedyncze ornamenty, gdyż w większości zachowała się późnobarokowa dekoracja (rocaille).
Nastawa ołtarzowa reprezentuje typ aediculowy, a więc prostej struktury architektonicznej flankowanej parą podpór. Motyw glorii zastosowanej zamiast zwieńczenia był rozwiązaniem, które pojawiło się w Małopolsce już z końcem XVII wieku. Został on spopularyzowany wśród czynnych na tym terenie warsztatów rzeźbiarsko-stolarskich szczególnie dzięki twórczości Baltazara Fontany, którego dzieła wykorzystujące to rozwiązanie były często naśladowane. Motyw glorii w partii zwieńczenia był stosowany z powodzeniem aż po drugą połowę XVIII wieku. Jej montaż na tle okna pozwolił otrzymać w prosty sposób dodatkowe efekty luministyczne, gdyż światło rozświetlając glorię nadawały jej odrealniony charakter. Rozwiązanie to wprowadził Giovanni Lorenzo Bernini w Cathedra Petri, czyli ołtarzu głównym bazyliki watykańskiej. Ta metoda gry światłem, jak również wykorzystywanie ukrytych źródeł światła były stosowane w małej architekturze niemal w całej Europie w XVII i XVIII wieku.
Ołtarz i jego dekoracja figuralna z dużym prawdopodobieństwem została wykonana w warsztacie Korneckich z Gdowa. Wskazują na to cechy formalne rzeźb, jak i architektura ołtarza. Typ aediculowy z parą podpór zwróconą delikatnie na zewnątrz Korneccy stosowali niemal w każdej realizacji dla ołtarzy bocznych (np. w Gdowie, Bochni). Najczęściej jednak nastawa miała zwieńczenie, ono natomiast zakończone było glorią promienistą. Wykorzystanie glorii zamiast zwieńczenia pojawiło się w pierwszej realizacji warsztatu, w ołtarzu głównym w Gdowie. Nie wiadomo jednak, czy wcześniej nastawa posiadała zwieńczenie zastąpione w XIX wieku glorią czy ta ostatnia została wówczas wyłącznie wymieniona na nową.

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

Struktura architektoniczna przebudowana, z dawnymi i nowymi elementami. Przetarcia i ubytki warstwy polichromii i złoceń. Ołtarz odnawiany w latach 1900, 1903, 1961-1969, 1985.

Streszczenie

Ołtarz powstał z przeznaczeniem do kaplicy pod wezwaniem Matki Bożej przed 1765 rokiem. Najprawdopodobniej został wykonany przez warsztat Korneckich z Gdowa. W latach 1841-1843 został przebudowany i uzupełniony o nowe elementy, jakkolwiek sama nastawa nie uległa poważnym zmianom. Nastawa ołtarzowa reprezentuje typ aediculowy i wykorzystuje motywy charakterystyczne dla włoskiego i środkowo-europejskiego baroku, jak gloria promienista w partii zwieńczenia zamontowana na tle okna.

Bibliografia

"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953
"Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska", Warszawa 2016
Pietrzak Michał, "Kronika parafii Raba Wyżna, t. 1: 1835-1993", Raba Wyżna-Kraków 2011
Szydłowski Tadeusz, "Zabytki sztuki w Polsce. Inwentarz topograficzny, cz. 3: Województwo krakowskie, t. 1, z. 1: Powiat nowotarski", Warszawa 1938

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Jak cytować?

Paulina Kluz, "Ołtarz boczny", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2022, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/oltarz-boczny-108

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności