Ambona

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
krakowski
Gmina
Zielonki
Miejscowość
Korzkiew
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Kraków Krowodrza
Parafia
Parafia Św. Jana Chrzciciela
Tagi
ambona Chrystus Dobry Pasterz ewangeliści św. Jan św. Łukasz św. Marek św. Mateusz
Miejsce przechowywania
filar przy łuku tęczowym
Identyfikator
DZIELO/02142
Kategoria
ambona
Ilość
1
Czas powstania
po 1630 roku a przed około 1650 rokiem, przekształcona w drugiej połowie XIX wieku
Technika i materiał
drewno, techniki stolarskie, snycerskie i rzeźbiarskie, polichromowanie, złocenie, srebrzenie
Autor noty katalogowej
Maria Działo
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

Ambona powstała zapewne wkrótce po wybudowaniu kościoła, po 1630 roku a przed około 1650 rokiem. Została częściowo przekształcona w drugiej połowie XIX wieku i z tego okresu pochodzą figury ewangelistów na ściankach kosza oraz Chrystusa Dobrego Pasterza. Prawdopodobnie również w tym czasie została pozbawiona ozdobnego zwisu z podstawy. Ambonę odnotowano w aktach wizytacji z 1727 i 1783 roku, a także w późniejszych dziewiętnastowiecznych inwentarzach kościelnych.


Opis

Ambona drewniana, przyścienna, dostępna jednobiegowymi schodkami od strony prezbiterium. Kosz na planie ośmioboku, na cokole dekorowanym złoconym ornamentem małżowinowym; artykułowany pilastrami wspierającymi fryz wypełniony złoconym ornamentem małżowinowym. Na trzonach pilastrów złocony ornament kwiatowy podwieszony na wstędze regencyjnej. W polach płyciny ujęte boniowanymi arkadkami mieszczącymi płaskorzeźbione, całopostaciowe przedstawienia ewangelistów na niebieskim tle. Całość zwieńczona profilowanym gzymsem. Zaplecek z półkolistą niszą mieszczącą płaskorzeźbione przedstawienie Chrystusa Dobrego Pasterza, ujętą pilastrami dźwigającymi niepełne belkowanie. Na trzonach podwieszone złocone zwisy kwiatowe przewiązane karbowaną wstęgą. Baldachim ośmioboczny z silnie występującym, profilowanym gzymsem. W podniebiu płaskorzeźbione przedstawienie gołębicy Ducha Świętego. W zwieńczeniu, na ośmiobocznym postumencie wolnostojąca, pełnoplastyczna rzeźba anioła grającego na trąbie. Figury ewangelistów ukazane frontalnie, w postawie stojącej, w dłoniach z których jedna jest złożona na piersi, trzymają pióra oraz zwoje lub księgi. Mają twarze podłużne, okolone brodami i średniej długości włosami. W pierwszej arkadzie od lewej strony ukazany jest św. Mateusz z małą postacią człowieka u nóg. Święty ubrany jest w brązową suknię oraz złoty płaszcz; ma siwe włosy. W kolejnej arkadzie św. Marek, a za nim lew. Święty ubrany jest w fioletową suknię i złocony płaszcz. W następnej arkadzie św. Łukasz, obok którego wyłania się wół. Ubrany jest w niebieską suknię i złocony płaszcz; ma siwe włosy i brodę. W ostatniej arkadzie ukazano św. Jana z orłem u stóp, ubranego w zieloną suknię i złocony płaszcz, bez zarostu, z długimi i jasnymi włosami. Chrystus ukazany frontalnie z barankiem założonym na barku, przytrzymujący go lewą ręką, z kijem pasterskim w prawej dłoni i drugim barankiem u stóp. Twarz podłużna o głęboko osadzonych, dużych oczach, okolona krótką brodą i długimi włosami. U szczytu anioł grający na trąbie. Ubrany jest w jasnofioletową suknię oraz krótką złoconą tunikę. Struktura malowana na ciemny brąz, partie ornamentu złocone.

Zarys problematyki artystycznej

Ambona stanowi jeden z głównych elementów wyposażenia każdego kościoła. Jej przeznaczenie wiązało się z odczytywaniem teksów liturgicznych oraz wygłaszaniem kazań. Nieznana jest atrybucja korzkiewskiej ambony, prawdopodobnie wykonał ją jakiś lokalny warsztat w niedługim czasie po wybudowaniu kościoła. Ścianki kosza zdobią płaskorzeźby czterech ewangelistów, które zostały ukazane w tradycyjnym ujęciu ikonograficznym, z księgą i piórem do pisania w rękach oraz w towarzystwie odpowiadających im atrybutów: lwa, człowieka, woła i orła. Atrybuty ewangelistów (człowiek, lew, orzeł i wół) pojawiają się już w wizji Ezechiela (Ez 1, 1-14) i apokaliptycznym widzeniu św. Jana (Ap 4, 6-8). Symbole te znane były również w obrazie świata starożytnych Babilończyków, gdzie odnosiły się do zodiaku, pór roku i czterech stron świata. Każde z trzech zwierząt ucieleśnia szczególny typ siły fizycznej: lew – siła potężna, ognista, nieujarzmiona; orzeł – ostrość wzroku, wysokość i szybkość lotu; wół – odporność i wytrwałość. Z kolei człowiek oznacza istotę obdarzoną duszą, inteligencją i wolą. W wizji Ezechiela cechy te są poszerzone i opisują Boga: człowiek – poznanie i wolę Boga, wół – jego siłę, lew – potęgę, a orzeł – wszechwiedzę. Z odniesieniem czterech symboli do tajemnic Chrystusa i do Ewangelii spotykamy się po raz pierwszy u św. Hieronima. W Lidii odkryto blok marmuru z następującym tekstem, odnoszącym się do Chrystusa i odpowiadający czterem atrybutom ewangelistów: „Jak człowiek cierpiał, jak lew zwyciężał, jak orzeł wzleciał, jak wół został zabity na ofiarę”. Z kolei na zaplecku ambony ukazano Chrystusa jako Dobrego Pasterza. Przedstawienie to jest jednym z najczęstszych tematów podejmowanych przez artystów w dekoracji ambon. Podniebienie baldachimu zdobi płaskorzeźbiona gołębica Ducha Świętego, która symbolizuje natchnienie Duchem Świętym, tego który przemawia. Wszystkie rzeźby powstały w drugiej połowie XIX wieku i zostały wtórnie umieszczone na ambonie. Ambona powstała zapewne w niedługim czasie po wybudowaniu kościoła, czyli po 1630 roku, o czym świadczą zachowane pomimo dziewiętnastowiecznej renowacji elementy, struktura i ornamenty małżowinowo-chrzątskowe.

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

Dobry, niekompletne schody.

Streszczenie

Ambona powstała zapewne wkrótce po wybudowaniu kościoła, między 1630 a 1650 rokiem. Została częściowo przekształcona w drugiej połowie XIX wieku i z tego okresu pochodzą figury ewangelistów na ściankach kosza oraz płaskorzeźba Chrystusa Dobrego Pasterza. Prawdopodobnie również w tym czasie została pozbawiona ozdobnego zwisu u podstawy.

Bibliografia

Szlezynger Piotr, "Kościół pod wezwaniem Narodzenia Św. Jana Chrzciciela w Korzkwi", Kraków 2004
"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953
"Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska", Warszawa 2016
Zieliński Chwalisław, "Sztuka sakralna. Co należy wiedzieć o budowie, urządzeniu, wyposażeniu, ozdobie i konserwacji Domu Bożego. Podręcznik opracowany na podstawie przepisów kościelnych", Poznań 1959
Forstner Dorothea, "Świat symboliki chrześcijańskiej. Leksykon", Warszawa 1990

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Jak cytować?

Maria Działo, "Ambona", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/ambona-53

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności