Kościół św. Jana Chrzciciela

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
krakowski
Gmina
Zielonki
Miejscowość
Korzkiew
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Kraków Krowodrza
Parafia
Parafia Św. Jana Chrzciciela
Tagi
Aleksander Ługowski architektura obronna architektura sakralna architektura XVII wieku Felicjan Frankowski Korzkiew św. Jan Chrzciciel
Identyfikator
DZIELO/14511
Kategoria
kościół
Ilość
1
Czas powstania
1620-1630
Fundator
Aleksander Ługowski
Miejsce (państwo, miasto, region geograficzny)
Małopolska
Technika i materiał
kamień łamany, kamień ciosowy, cegła palona, drewno, detale architektoniczne (wapień jurajski, wapień pińczowski), techniki murarskie
Wymiary podstawowe
Inne wymiary – prezbiterium: długość 8,4 m nawa: 12 x 10,4 m
Autor noty katalogowej
Maria Działo
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

Parafia w Korzkwi powstała już w drugiej połowie XIV wieku. Pierwsze wzmianki o budowie drewnianej świątyni pochodzą z 1445 roku. Z tego okresu zapewne pochodzi zachowany gotycki relikwiarz, zawierający zgodnie z inskrypcją relikwie Drzewa Krzyża Świętego i stołu z Wieczernika. Stary kościół podczas najstarszej, znanej wizytacji dekanatu skalskiego z 1598 roku został określony, jako podupadły w ruinę i opuszczony „Ecclesia Parochialis lignea ruinosa et deserta tituli S. Joannis Baptiste a multis annis vaccat [...]”. W kolejnych wizytacjach z 1610 i 1618 roku dopisano już tylko, że w Korzkwi „był” stary, drewniany kościół. W latach 1620-1630 wybudowano nową, murowaną świątynię z fundacji właściciela wsi Aleksandra Ługowskiego, który żył w latach 1589-1651. Nowy kościół odnotowano po raz pierwszy w wizytacji biskupiej z 1630 roku z zaznaczeniem, iż był budowany przez dziesięć ostatnich lat i nie jest jeszcze wyposażony w ołtarze „Villa Korzkiew. Ecclesiam habuit antea annus ligneam in priori riptonem locus tantum ostensus fiut: Nunc a decem annis Gnessus Dnum Alexander Ługowski villi haeres eandem in alio loco a diverse recipit, etiam finissit totamque ecclesiam testudine clausit. [...] Intus nondum sunt altaria erecta.” W trójkątnym przyczółku nad wejściem do kościoła umieszczono kartusz z herbami Aleksandra Ługowskiego oraz datą 1623, przez niektórych badaczy utożsamianą z datą powstania kościoła. W wizytacji biskupiej z 1630 roku wyraźnie jednak napisano, że kościół powstał w przeciągu całej ostatniej dekady. Być może nastąpiło tu zniekształcenie podczas którejś ze starszych konserwacji przyczółka z daty 1629 na 1623. Rok 1629 mógłby wskazywać na czas zamknięcia budowy. Pojawiło się również wiele innych hipotez, mniej prawdopodobnych, mówiących na przykład o tym, że data 1623 nawiązuje do przejęcia dóbr korzkiewskich przez Ługowskich lub, że portal został przeniesiony z zamku. Kościół konsekrował biskup laocydejski, sufragan krakowski Tomasz Oborski 23 września 1640 pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela. Wezwanie to na na początku XX wieku uściślono dodając „Narodzenia” św. Jana Chrzciciela. W 1642 roku konsekrowano niewielką, drewnianą kaplicę przy cmentarzu pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego, z której ołtarz przeniesiono w późniejszych czasach do kościoła, gdzie znajduje się do dziś. W kolejnej wizytacji biskupiej z 1727 roku opisano wnętrze świątyni i wymieniono jej podstawowe wyposażenie, m.in. ambonę, stalle oraz cztery ołtarze: główny (św. Jana Chrzciciela), Jezusa Chrystusa, Matki Boskiej i św. Józefa. Z kolei w wizytacji z 1748 roku można również odnaleźć informacje o innym wystroju wnętrza świątyni, mianowicie o figurze Chrystusa Ukrzyżowanego, która znajdowała się na łuku arkady tęczowej „In medio Ecclesia intrando alias majorem Chorus, est arcus alias Tencza, in qua Figura Passionis Domini conspicitur”. W inwentarzu z 1791 roku nadal wymieniane są cztery ołtarze, a więc ostatni, piąty, pochodzący z kaplicy Przemienienia Pańskiego musiał zostać przeniesiony do kościoła w znacznie późniejszym czasie, ale przed 1828 rokiem (od tego roku pojawia się już w inwentarzach kościelnych). W XIX wieku stan zachowania kościoła był bardzo zły, o czym świadczy korespondencja pomiędzy proboszczem parafii, a konsystorzem generalnym, a także zapis w inwentarzu kościoła z 1844 roku „blisko wielkiego ołtarza są pęknięcia w murze znacznej długości i grożą bez zawodny upadek tych ścian, zaś od strony wsi Brzezawka od góry aż ku fundamentom, takie same”. Choć większość badaczy zły stan zachowania kościoła przypisuje wyłącznie pożarom z 1853 oraz 1858 roku, Piotr Szlezynger dodaje jeszcze kilka istotnych aspektów sprawy „brak bieżących remontów i destrukcyjne działanie naturalnych czynników wody i wiatru”. Kolejni proboszczowie bezskutecznie domagali się napraw kościoła u miejscowych właścicieli dóbr. Ostatecznie 15 czerwca 1853 roku proboszcz parafii po zasięgnięciu opinii budowniczego powiatu olkuskiego wystąpił do konsystorza generalnego o zamknięcie kościoła ze względu na grożące zawalenie się sklepień. Decyzję wykonano w lipcu tego samego roku. Wydarzenie to wywołało liczne protesty wśród mieszkańców, a także oświadczenie ówczesnego właściciela dóbr Józefa Sedlmajera, że wyremontuje świątynię. Władze gubernialne zleciły więc dodatkową opinię architektowi Felicjanowi Frankowskiemu (1802-1865), który stwierdził zły stan świątyni, jednak niegrożący zawaleniem się sklepień. Wobec tej oceny władze pozwoliły na ponowne otwarcie kościoła, które nastąpiło w lutym 1854 roku. Remont świątyni wykonano w latach 1855-1858 według projektu Frankowskiego: odbudowano dachy, przebudowano wieżę, dodano nowy gotycki hełm i sygnaturkę, całą budowlę otynkowano, wykonano nowe drzwi i okna, a także kraty i murowane ogrodzenie. Marmurowa posadzka, ułożona w czarno-białą szachownicę pochodzi z 1869 roku.

Opis

Kościół położony jest na wzniesieniu, obwiedziony dookoła niskim murem. Świątynia murowana, orientowana, jednonawowa na planie prostokątnej nawy z węższym prezbiterium zamkniętym półkoliście, z wieżą od zachodu; przykryty wysokim dwuspadowym dachem, z sygnaturką nad prezbiterium. Wieża czworoboczna, w przyziemiu mieszcząca kruchtę, wyżej przechodząca w ośmiobok, zwieńczona stylizowanym na gotycki, iglicowym, pokrytym blachą hełmem, flankowanym trójkątnymi szczycikami. Od południa kościoła usytuowana jest druga kruchta z kamiennym portalem, a od północy zakrystia z dodatkowym pomieszczeniem na paramenty liturgiczne, nad nimi empora. Prezbiterium oraz nawę obejmuje z zewnątrz sześć wysokich skarp. Wewnątrz podziały architektoniczne wydzielają przyścienne filary w nawie z silnie wysuniętym do wnętrza łukiem tęczy. Prezbiterium oraz nawę oświetla pięć wysokich okien, zamkniętych półkoliście, usytuowanych od południa. Portal główny wykonany z wapienia pińczowskiego o typie arkadowym z charakterystycznym układem kamiennych ciosów dźwiga boniowany łuk archiwolty. Nad nim trójkątny przyczółek, silnie wysunięty przed lico ściany, ujęty dookoła wydatnym, profilowanym gzymsem z kartuszem w polu z herbami: Lubicz, Leliwa, Junosza i Rawicz oraz inicjałami „ALDL” i datą „An[n]o D[omi]ni 1623”. Portal południowy z wapienia jurajskiego o wykroju zbliżonym do ostrołukowego (krzywo wycięty). Natomiast portal do zakrystii o renesansowej budowie i dekoracji. Nawa sklepiona krzyżowo-kolebkowo.
Do zewnętrznej, południowej ściany kościoła dostawiony jest pomnik nagrobny hrabiego Jakuba z Granowa i Eleonory z Dembowskich Wodzickich.

Zarys problematyki artystycznej

Kościół w Korzkwi jest przykładem powolnego przetwarzania się architektury sakralnej z gotyku w renesans. Został wybudowany z fundacji Aleksandra Ługowskiego (1589-1651), herbu Lubicz, związanego z dworem królewskim Zygmunta III i Władysława IV Wazy. Ługowski był doskonale wykształcony, studiował m.in. w Ingolstadt, odbył również wiele podróży zagranicznych. Dbał o prestiż rodu, upiększył zamek korzkiewski i ufundował omawiany kościół. Wielką rolę Ługowskiego w kształtowaniu wyglądu świątyni podkreśla bogatsza dekoracja i herby rodu w miejscach związanych z fundatorem, tj. ołtarz główny, czy portal wejściowy. Przede wszystkim jednak funkcję Ługowskiego, jako fundatora zaznacza empora przy prezbiterium, która w XVII wieku była już znacznym anachronizmem w architekturze kościelnej (w tym czasie fundatorzy zajmowali zwykle miejsce w stallach). Korzkiewska empora podkreślała patronat możnowładczy, korzystali z niej fundatorzy oraz ich prawni następcy. Ma wczesną genezę – wywodzi się z prywatnych kościołów z emporami na piętrze, które istniały w okolicy: już w XII wieku w Gieblu i w XIII wieku w Wysocicach. W XVI wieku podobne rozwiązania spotykało się już w innej formie – w postaci balkonów, np. w kościele Mariackim w Krakowie (1510-1522) i w kościele w Starym Wiśniczu (1520-1546). Obecnie okno empory jest zamurowane. Geneza całej świątyni jest również średniowieczna z wpływem form renesansowych i manierystycznych. Podobne realizacje znajdują się w pobliskim Giebułtowie z początku XVII wieku, Zebrzydowicach (1599-1602) i w Wiśniczu Nowym (1620). Jest to o tyle interesujące, iż mniej więcej w tym samym czasie powstały już budowle w duchu dojrzałego baroku, np. kościół Grobu Matki Boskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej z lat 1611-1615. Piotr Szlezynger podczas swoich badań nad kościołem w Korzkwi odkrył szereg zamurowanych wnęk strzelniczych na poddaszu, które opisywano w wizytacjach biskupich „Cały (kościół) mocno sklepiony, nad którym sklepieniem w murach strzelnice”. Odkrycie to pozwoliło na postawienie tezy, iż świątynia pierwotnie oprócz funkcji sakralnej pełniła również funkcję obronną z gankiem strzelniczym znajdującym się ponad sklepieniem. Szlezynger inkastelację kościoła w Korzkwi, czyli nadanie mu roli obronnej, wiąże z różnymi wydarzeniami dziejowymi w Rzeczpospolitej. U początku XVII wieku, po przegranej klęsce pod Cecorą (1620) Rzeczpospolita stała wobec możliwości najazdu wojsk tureckich i tatarskich, a także innych niebezpieczeństw, które zagrażały od strony Śląska (gdzie trwała wojna trzydziestoletnia), czy nawet wojny domowej (rokosz Zebrzydowskiego). Świątynię ulokowano zatem w celu obronnym na wzgórzu, w miejscu naturalnie niedostępnym, 13 metrów powyżej korzkiewskiego zamku. Warto dodać, że poprzednia świątynia w Korzkwi była usytuowana wręcz przeciwnie – w dolinie. W zamiarze fundatora zamek i kościół (leżące od siebie zaledwie 200 metrów) miały mieć rozwiązania obronne nawzajem się wspierające. Wysoka wieża kościelna mogła być wykorzystana do obserwacji przedpola w chwili zagrożenia, a bliskie położenie zamku sprawiało, że zasięg użytej z niego broni docierał aż do kościoła. Warowność świątyni podkreślają grube mury (w wieży mierzące blisko dwa metry grubości), materiał z jakiego została wzniesiona, czyli ciosowy, łamany kamień, a także oszczędność dekoracji architektonicznej, zewnętrznej, w tym portali złożonych z dużych, kamiennych ciosów, nieznacznie wysuniętych przed lico ścian. Duże okna umieszczono tylko od strony południowej i wschodniej, zgodnie ze średniowiecznym programem ideowym, ale jednocześnie w miejscu, gdzie stromy strok zabezpieczał przed atakiem wroga. Obronę kościoła wspomagały również ułożone wokół kobylice (wzmiankowane jeszcze w wizytacji dekanalnej z 1820 roku). Do „nowożytnych elementów” kościoła można zaliczyć półkoliście zamknięte prezbiterium, sklepienia kolebkowo-krzyżowe oraz detal architektoniczny tj. boniowany portal z trójkątnym przyczółkiem. Wieża nakryta jest hełmem iglicowym wyrastającym z trójkątnych szczycików, jest ona jednak dodatkiem późniejszym, neogotyckim z 1858 roku.


Streszczenie

Kościół Narodzenia św. Jana Chrzciciela w Korzkwi wybudowano w latach 1620-1630 z fundacji właściciela wsi Aleksandra Ługowskiego (1589-1651). W trójkątnym przyczółku nad wejściem do kościoła umieszczono kartusz z herbami fundatora oraz datą 1623, przez niektórych badaczy utożsamianą z datą powstania kościoła. Kościół konsekrował biskup laocydejski, sufragan krakowski Tomasz Oborski 23 września 1640 pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela. Wezwanie to na na początku XX wieku uściślono dodając „Narodzenia” św. Jana Chrzciciela. W 1642 roku konsekrowano niewielką, drewnianą kaplicę przy cmentarzu pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego, z której ołtarz po jej rozebraniu przeniesiono w późniejszych czasach do kościoła, gdzie znajduje się do dziś.

Kościół w Korzkwi jest przykładem powolnego przetwarzania się architektury sakralnej z gotyku w renesans. Wielką rolę Ługowskiego w kształtowaniu wyglądu świątyni podkreśla bogata dekoracja i herby rodu w miejscach związanych z fundatorem, tj. ołtarz główny, czy portal wejściowy. Przede wszystkim jednak funkcję Ługowskiego, jako fundatora zaznacza empora przy prezbiterium, która w XVII wieku była już znacznym anachronizmem w architekturze kościelnej (w tym czasie fundatorzy zajmowali zwykle miejsce w stallach). Korzkiewska empora podkreślała patronat możnowładczy, korzystali z niej fundatorzy oraz ich prawni następcy. Geneza całej świątyni jest również średniowieczna z wpływem form renesansowych i manierystycznych. Jest to o tyle interesujące, iż mniej więcej w tym samym czasie powstały już budowle w duchu dojrzałego baroku, np. kościół Grobu Matki Boskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej z lat 1611-1615. Piotr Szlezynger podczas swoich badań nad kościołem w Korzkwi odkrył szereg zamurowanych wnęk strzelniczych na poddaszu. Odkrycie to pozwoliło na postawienie tezy, iż świątynia pierwotnie oprócz funkcji sakralnej pełniła również funkcję obronną z gankiem strzelniczym znajdującym się ponad sklepieniem. Świątynię ulokowano zatem w celu obronnym na wzgórzu, w miejscu naturalnie niedostępnym, 13 metrów powyżej korzkiewskiego zamku. W zamiarze fundatora zamek i kościół (leżące od siebie zaledwie 200 metrów) miały mieć rozwiązania obronne nawzajem się wspierające. Do „nowożytnych elementów” kościoła można zaliczyć półkoliście zamknięte prezbiterium, sklepienia kolebkowo-krzyżowe oraz detal architektoniczny tj. boniowany portal z trójkątnym przyczółkiem. Wieża nakryta jest hełmem iglicowym wyrastającym z trójkątnych szczycików, jest ona jednak dodatkiem późniejszym, neogotyckim z 1858 roku.

Choć z zewnątrz kościół przedstawia się dosyć surowo, bez podziałów architektonicznych, flankowany jedynie skarpami mocującymi ściany budowli, wewnątrz ozdobiony jest malowniczym wystrojem, którego większość snycerskich dzieł pochodzi jeszcze z epoki manieryzmu. W świątyni znajdują się ambona i cztery ołtarze z drugiej ćwierci XVII wieku oraz jeden ołtarz z około połowy XVII wieku. Witraże zostały wykonane w latach czterdziestych XX wieku, prawdopodobnie w zakładzie braci Paczków na Podgórzu w Krakowie. W kościele znajdują się również: kamienna chrzcielnica i kropielnica z pierwszej połowy XVII wieku, dwa krucyfiksy z XVII wieku, a także szereg zabytków z drugiej połowy XVII wieku tj. organy, konfesjonał, dwa feretrony, drzwi wewnętrzne z żelaznymi, poziomymi listwami i ławy kolatorskie. Chór wsparty na czterech słupach wykonano w latach 1855-1858. Na ołtarzu głównym ustawione są dwa szesnastowieczne relikwiarze w kształcie herm, które powtarzają konwencję herm gotyckich, znanych z kościoła św. Idziego w Krakowie. Na wieży kościoła zawieszony jest niewielki dzwon, odlany w 1520 roku i przelany w 1611 z fundacji Stanisława Ługowskiego, a także dwa nowsze odlane w 1884 roku. Z gotyckiego wyposażenia poprzedniej świątyni zachował się relikwiarz, który zgodnie z opisem inskrypcji zawiera relikwie Drzewa Krzyża Świętego i stołu z Wieczernika. Ponadto część cennych paramentów z kościoła w Korzkwi eksponowana jest w Muzeum Archidiecezjalnym w Krakowie. Ciekawostką jest, że w pobliżu kościoła odkryto w pierwszej połowie XVIII wieku skarb składający się denarów rzymskich pochodzących z I-II wieku, które wtopiono w srebrny kufel, wyrób krakowskiego złotnika Józefa Ceyplera (1709-1745). Obecnie kufel znajduje się w Muzeum Narodowym w Poznaniu. O jego pochodzeniu świadczy zdobiąca go inskrypcja „Silny oracz orząc pole w Korzkwi, wyorał pługiem to bogactwo, z którego jest dzban. Dawna Fortuno będę cię już pił z pełnego dzbana, nie szukana długo, chociaż mi jako dawno wypływasz".

Bibliografia

Szlezynger Piotr, "Kościół pod wezwaniem Narodzenia Św. Jana Chrzciciela w Korzkwi", Kraków 2004
Chrzanowski Tadeusz, Kornecki Marian , "Sztuka Ziemi Krakowskiej", Kraków 1982
Natanek Piotr, "Informator Archidiecezji Krakowskiej 2000. Parafie i kościoły", Kraków 2000
"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953
"Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska", Warszawa 2016
Pencakowski Paweł, "Recepcja dzieł dawnej sztuki i pamiątek przeszłości w diecezji krakowskiej w epoce kontrreformacji", 2009
Wiśniewski Jan, "Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Olkuskiem", Marjówka Opoczyńska 1933
Kornecki Marian , "Sztuka sakralna", Kraków 1993
Szlezynger Piotr, "Problemy badawcze i konserwatorskie kościoła parafialnego p.w. św. Jana Chrzciciela w Korzkwi" , „Ochrona Zabytków” , s. 19-31

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Acta visitationis exterioris decanatuum: Wielicensis, Proszoviensis, Lipnicensis et Skalensis per R. D. Joannem Foxium, archidiaconum Cracoviensem ex commissione R. D. Andreae Lipski, episcopi Cracoviensis in a. D. 1628 - 1629 factae.
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Wizytacja kanoniczna przeprowadzona w dn. 28 kwietnia 1728 r. przez bpa Michała Kunickiego...
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji biskupich
Visitatio archidiaconatus Cracoviensis (Decanatus: Skalensis - 1727; Vitoviensis - 1727; Prossoviensis - 1728; Novi Montis - 1728; Scawinensis - 1729; Xsiążnensis - 1731; Woynicensis - 1731; Zatoriensis - 1729; Lipnicensis - 1730; Dobczycensis - 1730; Andreoviensis - 1731; Żyvecensis - 1732; Oswiemensis - 1732; Wielicensis - 1741; postea sequntur inventaria ecclesiarum decanatus Dobczycensis, Woynicensis, Andreoviensis) per R.D. Michaelem de Magna Kunice Kunicki, episcopum Arsiacensem, suffraganeum et archidiaconum Cracoviensem annis 1727 - 1741 peracta

Autor: Michał Kunicki

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji biskupich
Visitatio ecclesiarum parachialium, praebendarum, capellarum, hospitalium, confraternitatum, nec non beneficiorum in decanatu Scalensi Kostka comitis in Załuskie Załuski, episcopi Cracoviensis, ducis Severiae per me Andream Nehrebecki S.Th.D., Insignis Collegiatae Sandomieriensis canonicum et scholasticum Scarbimieiensem, delegatum et deputatum extraordinarium visitatorem a.D. 1748 die 23 mensis Aprilis inchoata, ac successivo anno eodem 1748 diec 24 Octobris finita

Autor: Andrzej Nehrebecki

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Protokuł Wizyty Generalney z Dekanatow Skalskiego i Nowogurskiego
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Visitatio externa decanatus Dobcicensis, Lipnicensis, Voynicensis, Skalensis et Opatovicensis per R. D. Joannem Foxium, archidiaconum Cracoviensem a. D. 1618 peracta
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Visitatio interior decanatuum: Voynicensis, Scalensis - Opatovecensis - Pacanoviensis - Kijensis - Andreoviensis - Sokolinensis, ad archidiaconatum Cracoviensem pertinentium, per R. D. Joannem Foxium, archidiaconatum Cracoviensem, prothonotarium apostolicum a. D. 1618 incepta et eodem finita et absoluta
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji biskupich
Acta visitationum decanatuum: Wielicensis ex anno 1703, Novi Montis ex anno 1704 et Scavinensis ex anno 1704 sub generali administratione R.D. Casimiri a Łubna Łubiński, episcoi Heracleensis, suffraganei, canonici sede vacante episcopatus Cracoviensis et ducatus Severiensis, a R.D. Remigio Suszycki IUD, archidiacono Cracoviensi, custode Kielcensi, scholastico Lanciciensi, SRM secretario a.D. 1703 et 1704 expedita

Autor: Remigiusz Suszycki

Jak cytować?

Maria Działo, "Kościół św. Jana Chrzciciela ", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/kosciol-sw-jana-chrzciciela-2

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności