Ołtarz boczny

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
suski
Gmina
Zembrzyce
Miejscowość
Zembrzyce
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Sucha Beskidzka
Parafia
Narodzenia św. Jana Chrzciciela
Tagi
Grupa Ukrzyżowania ołtarz boczny ornament małżowinowo-chrzątskowy
Miejsce przechowywania
kaplica boczna
Identyfikator
DZIELO/09908
Kategoria
ołtarz
Ilość
1
Czas powstania
1647-1670
Technika i materiał
drewno, techniki stolarskie, snycerskie i rzeźbiarskie, bejcowanie, złocenie, srebrzenie
Autor noty katalogowej
Maria Działo
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

W aktach wizytacji biskupich z 1617 roku, a także z lat 1644-1647 wzmiankowane są jedynie trzy ołtarze w kościele w Zembrzycach. Dopiero w 1670, a następnie w 1679 roku odnotowano ich już pięć. Biorąc pod uwagę strukturę dzieła, wykonanie rzeźb oraz ozdobienie go ornamentem małżowinowo-chrząstkowym należy przypuszczać, iż właśnie ołtarz Chrystusa Ukrzyżowanego razem z drugim ołtarzem (obecnie dedykowany św. Józefowi) powstały właśnie w tym czasie. Zatem pierwotnie ołtarze te były ustawione w starym kościele w Zembrzycach.

Opis

Nastawa ołtarzowa architektoniczna, jednokondygnacyjna i jednoosiowa. Ołtarz prostopadłościenny, mensa drewniana z kamiennym portatylem. Cokół nastawy ustawiony na ołtarzu pośrodku zdobiony płyciną w kształcie leżącego prostokąta o zaokrąglonych krótszych bokach, imposty dekorowane rozetkami. Kondygnacja ujęta parą pięciobocznych pilastrów dźwigających przerwane belkowanie z przyczółkami, po bokach dodatkowo flankowana uszami wykończonymi ornamentem małżowinowo-chrząstkowym. Pilastry ustawione na bazach, mają kanelowane trzony i kompozytowe kapitele. W polu głównym w głębokiej wnęce umieszczony jest krucyfiks oraz rzeźba Matki Boskiej po lewej stronie i św. Jana Ewangelisty po prawej. Tło wyłożono tkaniną. Po bokach krucyfiksu zawieszone są dwa gorejące serca na tle promienistej glorii. Obramienie wnęki wykończone ażurową wicią winorośli po bokach, a w łuku podwieszonymi szyszkami. Nad wnęką uskrzydlona główka aniołka z szyją podwiązaną chustą, skierowana na wprost. Analogiczne rzeźby znajdują się w partii fryzu na osi kolumn. Na przyczółkach ułożona jest para aniołków z arma Christi w dłoniach. W zwieńczeniu promienista gloria z monogramem Chrystusa na czerwonym tle, obwiedzionym wieńcem z obłoków. Struktura malowana w kolorze naturalnego drewna, ornamentyka złocona, detale czerwone.

Zarys problematyki artystycznej

Analiza stylistyczna struktury i elementów dekoracyjnych pozwala przypuszczać, że ołtarz powstał w trzeciej ćwierci XVII wieku. Stanowi przykład typowej dla tego okresu struktury ołtarzowej cechującej się prostą, jednoosiową formą, bogato dekorowaną ornamentem małżowinowo-chrząstkowym. Charakterystyczne są również umieszczone na ołtarzu uskrzydlone główki aniołków skierowane na wprost i z szyją podwiązaną drapowaną chustą – w sposób typowy dla XVII wieku. Z tego okresu pochodzą również rzeźby umieszczone w nastawie ołtarzowej. Posiadają cechy charakterystyczne dla plastyki wczesnobarokowej o sztywnym sposobie kształtowania sylwetki oraz drapowania szat pozbawionego silnej ekspresji i przyjmującego formę rurkowatych fałd, przylegających ciasno do ciała i opadających równolegle w dół. Prawdopodobnie pięcioboczne kanelowane pilastry zastąpiły w XIX wieku oryginalne podpory.

Streszczenie

Ołtarz boczny z grupą Ukrzyżowania (Chrystusem, Matką Boską i św. Janem Ewangelistą) powstał pomiędzy 1647 a 1670 rokiem. Stanowi przykład typowej dla tego okresu struktury ołtarzowej cechującej się prostą, jednoosiową formą, bogato dekorowaną ornamentem małżowinowo-chrząstkowym. Charakterystyczne są również umieszczone na ołtarzu uskrzydlone główki aniołków skierowane na wprost i z szyją podwiązaną drapowaną chustą – w sposób typowy dla XVII wieku. Z tego okresu pochodzą również rzeźby umieszczone w nastawie ołtarzowej. Posiadają cechy charakterystyczne dla plastyki wczesnobarokowej o sztywnym sposobie kształtowania sylwetki oraz drapowania szat pozbawionego silnej ekspresji i przyjmującego formę rurkowatych fałd, przylegających ciasno do ciała i opadających równolegle w dół.

Bibliografia

"Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska", Warszawa 2016

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Visitatio externa decanatus Zatoriensis a. D. 1670 in mense Aprili.
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Actus visitationis externae ecclesiarum decanatus Zatoriensis expeditae mense Augusto a. D. 1679 per. R. D. Andream Pęgowski, archidiaconum Cracoviensem.
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Liber visitationum a R. D. Joanne Tarnowski, archidiacono Cracoviensi visitatarum ecclesiarum parachialium in decanatibus: Novi Monte, Scavinensi, Zatoriensi, Żiwecensi et Oswiecimensi in annis 1644 - 1647 expeditarum.
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Acta visitationis exterioris decanatus Skavinensis, Novi Montis, Oswencimensis, Zatoriensis, ad archidiaconatum Cracoviensem, prothonotarium apostolicum in a. D. 1617 authoritate ordinaria factae sub felicibus auspiciis R. D. Martini Szyszkowski, episcopi Cracobiensis, ducis Severiensis. Visitatio ecclesiae Collegiate Skarbimiriensis die 9 mesis Decembris anni 1617 ex speciali commissione Episcopi ordinarii facta kk. 106 - 110. Visitatio decanatus Wielicensis a. D. 1618 per R. D. Joannem Foxium, archidiaconum Cracoviensem
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji biskupich
Visitatio archidiaconatus Cracoviensis (Decanatus: Skalensis - 1727; Vitoviensis - 1727; Prossoviensis - 1728; Novi Montis - 1728; Scawinensis - 1729; Xsiążnensis - 1731; Woynicensis - 1731; Zatoriensis - 1729; Lipnicensis - 1730; Dobczycensis - 1730; Andreoviensis - 1731; Żyvecensis - 1732; Oswiemensis - 1732; Wielicensis - 1741; postea sequntur inventaria ecclesiarum decanatus Dobczycensis, Woynicensis, Andreoviensis) per R.D. Michaelem de Magna Kunice Kunicki, episcopum Arsiacensem, suffraganeum et archidiaconum Cracoviensem annis 1727 - 1741 peracta

Autor: Michał Kunicki

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji biskupich
Visitatio ecclesiarum parochialium, praebendarum, capellarum, hospitalium atque confraternitatum, nec non beneficiorum in decanatibus Oswiecimensis et Zathoriensis, archidiaconatus et officialatus Cracoviensis existentium per R.D. Franciscum Lanckoroński, canonicum cathedralem Cracoviensem, visitatorem delegatum a.D. 1747 et 1748 expedita

Autor: Józef Lanckoroński

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Wizytacja kanoniczna przeprowadzona w dn. 28 kwietnia 1728 r. przez bpa Michała Kunickiego...

Jak cytować?

Maria Działo, "Ołtarz boczny", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/oltarz-boczny-23

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności