Ołtarz główny

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
bocheński
Gmina
Łapanów
Miejscowość
Łapanów
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Niegowić
Parafia
Św. Bartłomieja Apostoła
Tagi
mała architektura sztuka XVIII wieku
Miejsce przechowywania
prezbiterium
Identyfikator
DZIELO/03360
Kategoria
ołtarz
Ilość
1
Czas powstania
pierwsza ćwierć XVIII wieku
Technika i materiał
drewno, techniki stolarskie i rzeźbiarskie, polichromowanie, złocenie, srebrzenie, laserowanie
Wymiary podstawowe
szerokość – 600 cm
wysokość – 700 cm
Autor noty katalogowej
Paulina Kluz
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

Ołtarz powstał zapewne w pierwej ćwierci XVIII wieku. Został wymieniony w aktach wizytacji z 1730 roku, jako niedawno pozłocony i pomalowany z głównym wizerunkiem Trójcy Świętej. Następnie był opisywany w późniejszych aktach wizytacji z 1748 oraz z 1766 roku jako ołtarz św. Bartłomieja z dwoma bramkami. W 1814 roku spalił się „wielki ołtarz”, przy czym struktura nie uległa większym zniszczeniom, gdyż ani jej nie restaurowano ani nie wymieniono na nową. W 1837 roku proboszcz Wojciech Dybczak nakazał przestawić „wielki ołtarz który przedtem był zawieszony na ścianie na fronte Ecclesiae. Majstra do przestawienia użyłem Walentego Gorala z wsi Brzezowej któremu do przestawienia tegoż ołtarza zapłaciłem 20 flor[enów]”. W tym samym roku malarz Wawrzyniec Owsiński namalował lub odmalował dwa obrazy w ołtarzu głównym – Trójcy Świętej i św. Bartłomieja. Prawdopodobnie w 1887 roku sprawiono do ołtarza nowy obraz Trójcy Świętej. Ołtarz został wymieniony w inwentarzu kościelnym z 1891 roku. W publikacji z 1916 roku w retabulum opisano nowe obrazy Trójcy Świętej i Najświętszej Marii Panny w zwieńczeniu. Przed 1968 rokiem wprawiono w zwieńczenie retabulum nowy obraz przedstawiający pokłon pasterzy. W 2010 roku podczas powodzi kościół w Łapanowie uległ zniszczeniu, w tym dolne partie wszystkich ołtarzy. W latach 2012-2013 ołtarz przeszedł pełną konserwację.

Opis

Nastawa architektoniczna, dwukondygnacyjna, jednoosiowa z bramkami. Ołtarz kamienny, w drewnianej prostopadłościennej obudowie, z drewnianą mensą. Na niej ustawione tabernakulum. Pierwsza kondygnacja na cokole z wyodrębnionymi dwoma prostopadłościanami, dekorowanym ornamentem roślinnym; ujęta parą kolumn o kapitelach kompozytowych oraz skręconych trzonach dekorowanych winną latoroślą. Podpory oraz konsole podtrzymują pełne belkowanie wyłamane pod kątem na ich osi, z architrawem przerwanym nad polem środkowym, oraz fragmenty falistego, przerwanego przyczółka, na którym znajdują się dwie siedzące figury aniołów. Fryz dekorowany rozetami, ornamentem roślinnym i kartuszem. W polu środkowym wnęka w formie stojącego prostokąta ujęta ramą dekorowaną płaskorzeźbionym wieńcem, w niej obraz Trójcy Świętej w osobnej ramie zdobionej ornamentem roślinnym. Druga kondygnacja na niskim cokole z wyodrębnionymi prostopadłościanami, flankowana parą pilastrów zakończonych konsolami podtrzymującymi belkowanie, wyłamane na ich osi. Całe pole wypełnia wnęka w formie prostokąta zbliżonego do kwadratu ujęta ramą, wewnątrz obraz przedstawiający pokłon pasterzy w formie leżącego prostokąta o świętych narożach, w ramie dekorowanej ornamentem roślinnym, w narożach wnęki rozety. Na osi pilastrów, na belkowaniu muszle. Całość zakończona medalionem z gołębicą Ducha Świętego, otoczonego obłokami, w glorii promienistej. Obie kondygnacje ujęte uszami utworzonymi z ażurowego akantu. Bramki zamknięte trójbocznie z przejściami w formie stojącego prostokąta zamkniętego łukiem półkolistym nadwieszonym w ramie. Na bramkach ustawione figury św. Wojciecha i św. Stanisława. Struktura polichromowana w sposób imitujący jasnozielony marmur, profile, kolumny i ornamentyka złocone, obłoki srebrzone, winna latorośl laserowana.

Zarys problematyki artystycznej

Na ilustracjach retabulum było w trakcie konserwacji, częściowo zdemontowane. Obecnie ma drewniany, prostopadłościenny ołtarz z mensą oraz tabernakulum. Nastawa flankowana jest bramkami z figurami św. Stanisława i św. Wojciecha. Na poziomie pierwszej kondygnacji posiada dekorację ornamentalną w partii cokołu, fryzu oraz ujęta jest uszami utworzonymi z akantu. Po wewnętrznej stronie kolumn partie belkowania podtrzymywane są na dwóch konsolach analogicznych względem tych ze zwieńczenia.
W dotychczasowej literaturze błędnie przypisywano wykonanie ołtarza głównego w kościele łapanowskim Piotrowi Korneckiemu. Dzieło to powstało w pierwszej ćwierci XVIII wieku, natomiast warsztat Korneckich był aktywny dopiero od lat czterdziestych XVIII wieku, głównie w trzeciej ćwierci tego stulecia. Ponadto architektura ołtarza, zastosowana w jego dekoracji ornamentyka oraz dekoracja figuralna różnią się od repertuaru formalnego stosowanego przez Korneckich. Odpowiadają dziełom małopolskim tworzonym znacznie wcześniej, około 1700 roku i w pierwszej ćwierci XVIII wieku.
Zastosowane elementy architektoniczne w ołtarzu głównym w Łapanowie bliskie są formom stosowanym w tym okresie, chociażby w warsztacie Jerzego Hankisa. Dwukondygnacyjna, płaska i szeroka nastawa, z charakterystyczną niską drugą kondygnacją w formie leżącego prostokąta stosunkowo często występowała w tym okresie. Podobnie jak wyłamane pod kątem belkowanie, podtrzymywane przez kolumny o kręconych trzonach. Analogiczne struktury mają ołtarze boczne w bazylice w Kalwarii Zebrzydowskiej czy ołtarz główny w kościele w Gosprzydowej, powstałe po 1700 roku.

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

W latach 2012-2013 ołtarz przeszedł pełną konserwację.

Streszczenie

Ołtarz powstał zapewne w pierwej ćwierci XVIII wieku. W dotychczasowej literaturze błędnie przypisywano jego wykonanie Piotrowi Korneckiemu. Architektura i dekoracja ołtarza odpowiadają dziełom małopolskim tworzonym znacznie wcześniej, około 1700 roku i w pierwszej ćwierci XVIII wieku.

Bibliografia

"Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska", Warszawa 2016
Spiechowicz-Jędrys Agnieszka, "Łapanów. Parafia św. Bartłomieja", Kraków 2006
Kopera Feliks, Lepszy Leonard, "Kościoły drewniane Galicyi Zachodniej, cz. 1", Kraków 1916
Brykowski Ryszard, Kornecki Marian, "Drewniane kościoły w Małopolsce Południowej", Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1984
Kruczek Zygmunt, "Województwo tarnowskie", Kraków 1983
Wyczesany Jerzy, "Wystrój artystyczny kościoła św. Mikołaja w Bochni", Bochnia 1988
Wyczesany Jerzy, "Malarze, rzeźbiarze i złotnicy działający w Bochni od połowy XV do połowy XIX wieku" , „Rocznik Bocheński” , s. 103-122
Piątkowska Łucja, "Parafie Ziemi Bocheńskiej", Bochnia 2004

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Jak cytować?

Paulina Kluz, "Ołtarz główny ", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/oltarz-glowny-51

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności