Kościół Św. Idziego

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
krakowski
Gmina
Wielka Wieś
Miejscowość
Giebułtów
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Bolechowice
Parafia
Parafia Św. Idziego
Kościół
Św. Idziego
Tagi
architektura XVII wieku Barbara Tomaszowska herbu Szreniawa Jakub Tomaszowski herbu Bończa Kasper Giebułtowski Sebastian z Nagrodzieńca św. Anna św. Idzi Władysław Herman
Identyfikator
DZIELO/13251
Kategoria
kościół
Ilość
1
Czas powstania
1600-1604
Fundator
Jakub Tomaszowski herbu Bończa [?], Barbara Tomaszowska herbu Szreniawa [?], Kasper Giebułtowski [?], Sebastian z Nagrodzieńca [?]
Miejsce (państwo, miasto, region geograficzny)
Małopolska
Technika i materiał
cegła, kamień, drewno, blacha; techniki murarskie i blacharskie
Autor noty katalogowej
Maria Działo
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

Kościół św. Idziego jest trzecią z kolei świątynią w Giebułtowie. Pierwszą miał postawić Władysław Herman z żoną Judytą w 1082 roku, jako wotum za otrzymane potomstwo ku czci świętego. Kościół ten został jednak zniszczony na zlecenie skonfliktowanego z Władysławem Łokietkiem biskupa krakowskiego, Jana Muskaty. Nieznane są dzieje powstania drugiej świątyni. O jej istnieniu dowiadujemy się ze spisów świętopierza za lata 1325-1327. Świątynia została też odnotowana w aktach wizytacji biskupiej Jerzego Radziwiłła z 1598 roku. Opisano w nich, że budowla składała się z prostokątnej nawy, prezbiterium z absydą i dwu symetrycznych przybudówek: zakrystii i kaplicy św. Anny. Obecny kościół św. Idziego postawiono w latach 1600-1604. Konsekracji rozbudowanej świątyni dokonał biskup krakowski Bernard Maciejowski 8 września 1604. Na wprost wejścia na plac kościelny stoi dzwonnica wystawiona w murze w latach dwudziestych XX wieku. Przez wiele lat kościół przechodził liczne remonty i konserwacje. W 1933 roku podczas jednych z nich odnaleziono zamurowane w ścianie monety w ilości 63 sztuk, pochodzące z XVII wieku. W 1987 roku odnowiono polichromię świątyni. W latach 1997-2000 przeprowadzono konserwacje wszystkich znajdujących się w kościele ołtarzy, a w 2000 roku wymieniono gont na kopule dzwonnicy. Według Józefa Łepkowskiego („Przegląd zabytków przeszłości z okolic Krakowa”, 1863 r.) w arkadzie tęczowej miał być umieszczony fragment belki z napisem „1082 (?)” mającej pochodzić ze starszego kościoła i świadczyć o postawieniu poprzedniej świątyni przez Judytę, żonę Władysława Hermana. Późniejsi badacze wspominają o zamalowaniu napisu przed 1906 rokiem.


Opis

Kościół orientowany, murowany, jednonawowy z węższym prezbiterium zakończonym półkolistą absydą. Przy prezbiterium od północy znajduje się zakrystia, od południa kwadratowa kaplica św. Anny, a przy nawie od południa kruchta. Wnętrze kościoła nakryte jest nowym stropem, natomiast w kaplicy znajduje się sklepienie krzyżowo-żebrowe. Fasada zachodnia ujęta jest na narożnikach skośnymi szkarpami i zwieńczona schodkowym szczytem, podobnie zwieńczona jest kruchta południowa. Portal zachodni kamienny, z belkowaniem wspartym na dwóch liściastych konsolach ponad którymi edikula z płaskorzeźbionym krucyfiksem i klęczącymi postaciami męskimi. Na belkowaniu znajdują się dwa kartusze z herbami: po lewej herb Bończa, a nad nim litery „I” oraz „T”, a na prawo herb Szreniawa i litery „B” i „T”. Portal kruchty południowej jest również kamienny, podobny do zachodniego z inskrypcją: „IN LAVDEM ET GL[ORI]AM DEI O[MN]IP[OTENTIS] HO[NO]RE[M] / B(EATE) M(ARIAE) S(ANCTAE) V(IRGINIS) S(ANCTUS) AEGIDY ET OM(NIUM) SS. FIR. REGNÃTE [TERTIO] SIGISM[UN]DO / REGE POL[ONIAE] Z[?] HEMO[?] EP[ISCOP]O CRAC(OVIENSIS) BERN[AR]DO MACIEIOWSKI / NOVIT[ER] CAR[DINA]LI CRA[COVIENSE] DEI FACTO INTERI[M] PLEBA[N]O R[E]V[EREN]DO SEB(ASTIANO) / NAGRODIO A I SYRADIA PHI[LOSOPHI]AE DOCTORE COLLEG[I]A [MA]IORE / S. T(HEOLOGIAE) PVBLICO PROFES(SORE) PRAEP[OSI]TO S(ANCTA) AN(NAE) CRAC[OVIAE] DECIMARVM / ET FVNDI ECCL(ESIA)E HVIVS P[OST] IVRIS STREPITV(M) RESTITV / TORE ANNO OCTAVO PLEBANAT[U]S SVI. TEMPLVM HO(C) / [ dwa wiersze skute] DE' / NOWO AEDIFICATVM. ET. CONSTRVCTVM. ADIVTORIO / QVORVNDÃ ANNO D[OMINI] MDCIIII MENSE SEPTEMB[RE]”. Od południa świątyni umieszczone są trzy otwory okienne w kształcie stojących prostokątów, zamkniętych łukiem półkolistym, a w prezbiterium dwa małe okrągłe okna. Kościół nakryty jest dwoma dwuspadowymi dachami, nad prezbiterium nieco niższym, nad nawą zwieńczonym wąską i wysoką sygnaturką na dzwon. Wewnątrz świątyni na skrzyżowaniu nawy i prezbiterium umocowana jest drewniana belka tęczowa z ustawionym na niej krucyfiksem i figurami Matki Boskiej i św. Jana Ewangelisty. Chór zachodni drewniany, na planie prostokąta, pośrodku półkoliście zamknięty, wsparty na sześciu filarach, od północnego zachodu z obudowaną boazerią klatką schodową.

Zarys problematyki artystycznej

Kościół w Giebułtowie jest przykładem powolnego przetwarzania się architektury sakralnej z gotyku w renesans. Świątynia została wybudowana w latach 1600-1604 o delikatnym odchyleniu planu. Nieregularność rzutu wskazuje na adaptacje, być może fundamentów starszej budowli. Bryła kościoła przedstawia nawrót do kształtu gotyckiego o skromnej formie opartej na średniowiecznych tradycjach architektonicznych: prezbiterium zamkniętym półkoliście, szerszym korpusie, fasadą i kruchtą zwieńczonymi szczytami schodkowymi. W gotyku unikano też umieszczania okien po stronie północnej, bowiem uważano ją za strefę zła, stąd też okna wyłącznie od strony południowej. Podobne realizacje znajdują się w pobliskiej Korzkwi z początku XVII wieku, Zebrzydowicach (1599-1602) i w Wiśniczu Nowym (1620 rok). Jest to o tyle interesujące, iż mniej więcej w tym samym czasie powstały już budowle w duchu dojrzałego baroku, np. kościół Grobu Matki Boskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej z lat 1611-1615. Stylizacja budowli jest zatem wynikiem ówczesnej mody o tendencji do gotycyzacji. Szczyty schodkowe były stosowane w XVII wieku w wielu budowlach w Krakowie, a także poza nim (kościół w Rudawie). Od architektury kościoła odmienny jest natomiast detal kamienny o manierystycznym charakterze (portal w fasadzie i nadproże portalu z tablicą fundacyjną od południa). Dominują w nich silnie występujące belkowania wparte na konsolach. Portal zachodni, główny, ozdobiony po bokach rautami, zwieńczony jest edikulą z płaskorzeźbionym krucyfiksem i klęczącymi po bokach postaciami. Między belkowaniem umieszczone są kartusze herbowe: Bończa i Szreniawa. Oba zostały wykonane w małopolskim warsztacie kamieniarskim. Szczyt zachodni i szczycik kruchty południowej są schodkowate, a w kilku oknach zamkniętych półkoliście wprowadzone zostały laskowania, będące nieodległym echem gotyckiej architektury.

Sporna i zagadkowa jest kwestia fundatora świątyni. Jedni badacze wymieniają Jakuba Tomaszowskiego herbu Bończa i Barbarę Pisarską herbu Szreniawa; inni Kaspra Giebułtowskiego, właściciela wsi i kolatora kościoła (zm. 1625 r.), jeszcze inni księdza Sebastiana z Nagrodzieńca, proboszcza kolegiaty św. Anny w Krakowie. Herby Tomaszewskich występują na fasadzie świątyni, co miałoby świadczyć o ich roli przy budowie kościoła. Z kolei w środku znajduje się płyta nagrobna Kaspra Giebułtowskiego, ozdobiona herbem Berszten i inskrypcją o treści kommemoratywnej z informacją, iż był kolatorem kościoła. Z kolei jeszcze inna interpretacja oparta na inwentarzu świątyni w Giebułtowie przekazuje informacje o Sebastianie z Nagrodzieńca (doktorze filozofii, proboszczowi św. Anny w Krakowie i w Zielonkach), który miał kościół budować lub remontować. Ten też jest wzmiankowany w inskrypcji portalu południowego kościoła. Wątpliwości na temat fundacji kościoła mogłaby rozwiać ta inskrypcja, jednakże dwa jej wersy zostały celowo zniszczone. Pomimo różnych interpretacji i zdań badaczy, biorąc pod uwagę, że herby małżeństwa Tomaszewskich znajdują się na portalu głównym kościoła, ich rola w fundacji świątyni wydaje się być największa i ta teza jest również najczęściej podawana przez badaczy świątyni w Giebułtowie.

Wewnątrz kościoła znajduje się kilka płyt nagrobnych, ale szczególnie interesująca jest płyta wapienna, przeniesiona z poprzedniego kościoła z wyobrażeniem pary małżeńskiej, powstała około 1477 lub po 1490 roku (obecnie znajdująca się na południowej ścianie nawy). Przedstawia mężczyznę ubranego w szubę bramowaną futrem oraz podbity biret, natomiast kobieta ubrana jest w suknię i welon spływający do ziemi. U ich stóp znajdują się tarcze gotyckie z języczkiem, opatrzone bordiurą, z herbami Szreniawa i Grzymała. Najprawdopodobniej wizerunki przedstawiają Stanisława i Barbarę Oraczkowskich, właścicieli Przybysławic. Stanisław Oraczkowski, herbu Szreniawa był podrządcą krakowskim i sędzią grodzkim krakowskim. Płyta może też upamiętniać jego rodziców lub krewnych zmarłych około 1477 roku, kwestia ta nadal pozostaje w kręgu zainteresowań badaczy rzeźby sepulkralnej.


Streszczenie

Kościół św. Idziego jest trzecią z kolei świątynią w Giebułtowie. Pierwszą miał postawić Władysław Herman z żoną Judytą w 1082 roku, jako wotum za otrzymane potomstwo ku czci świętego. Obecny kościół postawiono w latach 1600-1604. Konsekracji rozbudowanej świątyni dokonał biskup krakowski Bernard Maciejowski 8 września 1604. Na wprost wejścia na plac kościelny stoi dzwonnica wystawiona na murze w latach dwudziestych XX wieku. Kościół w Giebułtowie jest przykładem powolnego przetwarzania się architektury sakralnej z gotyku w renesans. Nieregularność rzutu budowli wskazuje na adaptacje, być może fundamentów starszej świątyni. Bryła kościoła przedstawia nawrót do kształtu gotyckiego o skromnej formie opartej na średniowiecznych tradycjach architektonicznych: prezbiterium zamkniętym półkoliście, szerszym korpusie, fasadą i kruchtą zwieńczonymi szczytami schodkowymi. Od architektury kościoła odmienny jest natomiast detal kamienny o manierystycznym charakterze (portal w fasadzie i nadproże portalu z tablicą fundacyjną od południa). Sporna i zagadkowa jest kwestia fundatora świątyni. Jedni badacze wymieniają Jakuba Tomaszowskiego herbu Bończa i Barbarę Pisarską herbu Szreniawa; inni Kaspra Giebułtowskiego, właściciela wsi i kolatora kościoła (zm. 1625 r.); jeszcze inni księdza Sebastiana z Nagrodzieńca, proboszcza kolegiaty św. Anny w Krakowie. Wewnątrz kościoła znajduje się kilka płyt nagrobnych, ale szczególnie interesująca jest płyta wapienna, przeniesiona z poprzedniego kościoła z wyobrażeniem Stanisława i Barbary Oraczkowskich, powstała około 1477 lub po 1490 roku (obecnie znajdująca się na południowej ścianie nawy). W świątyni znajduje się również niezwykle cenne dzieło, jak obraz Matki Boskiej Częstochowskiej umieszczony w ołtarzu głównym, według opinii konserwatorów obrazu prawdopodobnie najstarsza kopia częstochowskiego wizerunku. Warto również zwrócić uwagę na dwie najstarsze rzeźby znajdujące się w świątyni: figurę Matki Boskiej z drugiej połowy XV wieku, umieszczoną na belce tęczowej oraz Chrystusa Frasobliwego z XVI wieku.

Bibliografia

Rajman Jerzy, "Sfera sacrum chrześcijańskiego w przestrzeni wsi podkrakowskiej w średniowieczu" , [w:] "O dziedzictwie kulturowym wsi podkarpackiej" , red.Wyżga Mateusz , Kraków-Raciborowice 2012 , s. 29-52
Chrzanowski Tadeusz, Kornecki Marian , "Sztuka Ziemi Krakowskiej", Kraków 1982
Natanek Piotr, "Informator Archidiecezji Krakowskiej 2000. Parafie i kościoły", Kraków 2000
"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953
Kazubowski Jarosław, "Święty Idzi w Giebułtowie" , „Echo Krakowa” , s. 8
Okarmus Ireneusz, "Giebułtów pw. św. Idziego. W blasku jubileuszu" , „Gość Niedzielny” , s. 8
Subik Piotr, "W Giebułtowie. Nowy gont u świętego Idziego" , „Dziennik Polski” , s. 5-5
Krasnowolski Bogusław, "Leksykon zabytków architektury Małopolski", Warszawa 2013
Pencakowski Paweł, "Recepcja dzieł dawnej sztuki i pamiątek przeszłości w diecezji krakowskiej w epoce kontrreformacji", 2009
Mrozowski Przemysław, "Polskie nagrobki gotyckie", Warszawa 1994
Łepkowski Józef, "Przegląd zabytków przeszłości z okolic Krakowa", Kraków 1863 , s. 41-41
Łepkowski Józef, "Napisy z zabytków krakowskich średniowieczne", Kraków 1885
Pogan Antoni, "Najstarsze dzieje kościoła parafialnego p.w. św. Idziego w Giebułtowie w świetle dotychczasowych badań" , „Prądnik. Prace i Materiały Muzeum im. Prof. Władysława Szafera” , s. 241-252
Samek Jan, "Nawrót do gotyku w sztuce Krakowa pierwszej połowy XVII wieku" , „Folia Historiae Artium” , s. 71-127

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Jak cytować?

Maria Działo, "Kościół Św. Idziego ", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/kosciol-sw-idziego

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności