Skrzydła gotyckiego tryptyku

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
krakowski
Gmina
Jerzmanowice-Przeginia
Miejscowość
Racławice
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Bolechowice
Parafia
Parafia Narodzenia Najświętszej Marii Panny
Tagi
malarstwo XV wieku św. Barbara św. Dorota św. Katarzyna Aleksandryjska św. Małgorzta tryptyk
Miejsce przechowywania
kościół
Identyfikator
DZIELO/25281
Kategoria
obraz
Ilość
1
Czas powstania
1473 rok
Fundator
Jan Żak z Zawady
Miejsce (państwo, miasto, region geograficzny)
warsztat nowosądecki
Technika i materiał
tempera na desce, złocenie, tłoczenie, polichromowanie
Autor noty katalogowej
Maria Działo
Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Polska

Dzieje zabytku

Pierwotnie skrzydła stanowiły część gotyckiego tryptyku. Fundatorem dzieła był Jan Żak z Zawady. Wspomniana miejscowość znajduje się w sąsiedztwie parafii racławickiej. Uwzględniając, że kościół w Racławicach został zbudowany w 1511 roku omawiany tryptyk, wykonany znacznie wcześniej, znajdował się zapewne w innym, pobliskim kościele. Dzieła zostały poddane konserwacji w latach 1955-1957 oraz w 1994 roku.

Opis

Skrzydła tryptyku, na awersie podzielone na cztery kwatery z przedstawieniami czterech świętych dziewic. Po lewej u góry ukazana św. Katarzyna Aleksandryjska z mieczem w prawej dłoni i kołem w lewej. Ubrana jest w czerwoną suknię oraz niebieski płaszcz. Poniżej św. Małgorzata, która w lewej dłoni trzyma małego smoka, a palcem prawej dłoni na niego wskazuje. Ubrana jest w czerwoną suknię oraz czerwony płaszcz z czarną podszewką. Po prawej stronie u góry św. Barbara, która w prawej dłoni trzyma miniaturę wieży, a lewą przytrzymuje koniec płaszcza na wysokości piersi. Ubrana jest w zieloną suknię oraz czerwony płaszcz z granatową podszewką. Poniżej św. Dorota z różaną gałązką w prawej dłoni oraz koszyczkiem z różami w lewej. Święta ubrana jest w niebieską suknię oraz zielony płaszcz z czerwoną podszewką. Wszystkie święte niewiasty mają twarze o delikatnych rysach twarzy, zaznaczonych linearnie z małymi ustami, długimi nosami oraz wysokimi włosami. Bardzo długie włosy, splecione w warkocz, opadają na ich plecy. Na głowach mają założone korony, a wokół nich koliste nimby. W dolnych częściach kwater ukazana jest bujna roślinność, drobiazgowo przedstawiona, wyżej tło złocone. Pośrodku kwater na czerwonej ramie napis: „Jo(ha)nn(e)s Zak de Zawada co(m)pa(ra)vit istas Ima(gine)s / ad (h)onore(m) b(ea)te v(ir)gi(ni)s petit ave maria 1473”.

Na rewersie skrzydeł scena przedstawiająca Zwiastowanie. Na skrzydle lewym postać archanioła Gabriela, zwróconego trzy czwarte w lewo z banderolą w lewej dłoni, opatrzoną napisem „Ave gratia plena dominus” Archanioł ubrany jest w długą, białą suknię, przepasaną czerwoną stułą, u pleców czerwone skrzydła. Na prawym skrzydle ukazana Matka Boska zwrócona w trzy czwarte w prawo, która prawą dłoń trzyma na piersi, przytrzymując lewą połę płaszcza. Ubrana jest w białą suknię oraz biały płaszcz z czerwoną podszewką. Wokół głowy ma złoty i kolisty nimb. Postacie ukazane na tle ciemnowiśniowym.

Zarys problematyki artystycznej

Omawiane skrzydła powstały zgodnie z umieszczoną na nich inskrypcją w 1473 roku, co dowodzi że w malarstwie drugiej połowy XV wieku, obok nowego już kierunku dążącego ku realizmowi utrzymywał się nadal idealistyczny sposób ukazywania rzeczywistości. O wyraźnych cechach idealistycznych przedstawień świadczą nieproporcjonalnie wydłużone postaci Matki Boskiej i archanioła, bądź przesadnie krępe, jak u opisanych świętych Dziewic, a także wąskie typy twarzy, strome ramiona, nienaturalna budowa rąk o długich i cienkich palcach oraz słabe uwzględnienie budowy anatomicznej ciała pod obficie udrapowanymi szatami. Najbliższe analogie do omawianego dzieła można odnaleźć w skrzydłach tryptyku z Kamienicy w powiecie bielskim (obecnie w Muzeum Śląskim w Katowicach). Oba dzieła wykazują również podobieństwa do tryptyku z Wołowca (obecnie w Muzeum Narodowym w Warszawie). Jerzy Szablowski wykazał wyraźny związek pomiędzy wymienionymi dziełami i wskazał ośrodek nowosądecki, jako miejsce ich powstania. Warto również zaznaczyć, że skrzydła tryptyku w Racławicach oprócz wysokiej wartości artystycznej, posiadają również ważne znaczenie dla historii malarstwa cechowego ze względu na umieszczoną na nich datę. Z kolei Bogusław Krasnowolski przytoczył hipotetyczną rekonstrukcję tryptyku sugerując, że w polu głównym mogła znajdować się rzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem (obecnie w Muzeum Archidiecezjalnym w Krakowie), w predelli obraz Narodziny Marii, a w zwieńczeniu Wniebowzięcie Marii. Przy ołtarzu zamkniętym mogłoby znajdować się w predelli dzieło przedstawiające Narodzenie Najświętszej Marii Panny.

Streszczenie

Pierwotnie skrzydła stanowiły część gotyckiego tryptyku. Fundatorem dzieła był Jan Żak z Zawady. Wspomniana miejscowość znajduje się w sąsiedztwie parafii racławickiej. Uwzględniając, że kościół w Racławicach został zbudowany w 1511 roku omawiany tryptyk, wykonany znacznie wcześniej, znajdował się zapewne w innym, pobliskim kościele. Omawiane skrzydła powstały zgodnie z umieszczoną na nich inskrypcją w 1473 roku, co dowodzi że w malarstwie drugiej połowy XV wieku, obok nowego już kierunku dążącego ku realizmowi utrzymywał się nadal idealistyczny sposób ukazywania rzeczywistości.

Bibliografia

Tomczyk Kazimierz, "Kościół parafialny pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Racławicach", Racławice 2014
Tomczyk Kazimierz, "Dzieje wsi i parafii Racławice. Od średniowiecza do czasów współczesnych", Kraków 2000
Pencakowski Paweł, "Recepcja dzieł dawnej sztuki i pamiątek przeszłości w diecezji krakowskiej", Kraków 2009

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Archiwum Parafialne w Racławicach Olkuskich, Racławice Olkuskie. Kościół parafialny pw. Narodzenia N. P. Marii. Dokumentacja historyczna wyposażenia opracowana na zlecenie Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Krakowie Racławice Olkuskie. Kościół parafialny pw. Narodzenia N. P. Marii. Dokumentacja historyczna wyposażenia opracowana na zlecenie Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Krakowie, oprac. Bogusław Krasnowolski, Kraków 1994, s. 80-85.

Osoby związane z dziełem

Jak cytować?

Maria Działo, "Skrzydła gotyckiego tryptyku", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2022, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/skrzydla-gotyckiego-tryptyku

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności