Kościół św. Mikołaja

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
suski
Gmina
Bystra-Sidzina
Miejscowość
Sidzina
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Parafia
Parafia Św. Mikołaja
Tagi
architektura XIX wieku św. Mikołaj
Identyfikator
DZIELO/10857
Kategoria
kościół
Ilość
1
Czas powstania
1815-1825
Technika i materiał
kamień, cegła tynkowana, blacha; techniki murarskie, blacharskie
Autor noty katalogowej
Maria Działo
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

W aktach wizytacji z 1598 roku odnotowano, że pierwszy kościół w Sidzinie został zbudowany około 1582 roku. Historię powstania tej świątyni głosi również miejscowa legenda, według której materiały budowlane i część wykonanej pracy w cudowny sposób miały przenosić się nocą na Górkę Błachuta z Borów Mikowych, gdzie rozpoczęto budowę. Robotnicy dwukrotnie przystępowali do pracy w Borach Mikowych, jednak jej efekty nocą znów wracały na Błachutówkę. Ustawiona straż nocna miała zaobserwować, że to aniołowie przenoszą materiały budowlane w drugie miejsce. Czwartego dnia pracę przeniesiono już ostatecznie na Górkę Błachuta. Po dwóch latach budowlę ukończono i nakryto gontem. Z kolei akta wizytacji z 1598 roku zawierają bardziej wiarygodne informacje, dotyczące samego wyposażenia świątyni. W ołtarzu głównym umieszczony był obraz św. Józefa, a w ołtarzach bocznych obraz św. Mateusza oraz krucyfiks. W kościele znajdował się również niewielki chór muzyczny, a na belce tęczowej zawieszony był „imagine crucifixi in medio sui”, który do tej pory znajduje się w kościele. W aktach wizytacji z 1602 roku ponownie wzmiankowano drewniany kościół lub kaplicę dedykowaną św. Mikołajowi, lecz niekonsekrowaną, w której wnętrzu znajdowały się trzy ołtarze i wspomniany wcześniej krucyfiks. Informacje o trzech drewnianych ołtarzach, niekonsekrowanych przekazano jeszcze w aktach wizytacji z 1617 roku, a dopiero w 1645 roku opisano je jako konsekrowane.

Przed 1646 rokiem ukończono stawianie drugiej świątyni w Sidzinie. Była to budowla jednonawowa, nakryta płaskim stropem, bez malowideł. Budowlę obiegały podcienia, zwane sobotami. Od północy do prezbiterium przylegała zakrystia, a od zachodu wieża. Kościół ten odnotowano jeszcze w aktach wizytacji w 1729 roku: „[…] lignea, consecrata, tituli Sancti Nicolai Dies Dedictaionis celebratur Dominica Prima post Festum Sancti Matthei Apostoli […]”, a także z 1748 roku: „Habet Ecclesiam Parochialem, Ecclesia Parochiali Makowviensi affiliatam, anno 1646 consecratam. Dies anniversaria Dedicationis Dominica Prima post Festum S. Matthei Apostoli celebratur […]”. W tym czasie w świątyni znajdowały się już cztery ołtarze: główny – Najświętszej Marii Panny, Chrystusa Ukrzyżowanego, św. Mikołaja i jeszcze jeden pod wezwaniem Matki Boskiej. Ponadto w aktach wizytacji wzmiankowana była kaplica Matki Bożej: „Capella a parte septem tronali Capella BMa in qua est altare. Pavimentum lapiedeum. Tabulatum ex asseribus depictum. Parietes tela depicta per totum decorati”.

Ponieważ mały, drewniany kościół nie mieścił wszystkich parafian w 1813 roku (a według niektórych przekazów juz w 1809 roku) postanowiono o budowie nowej, większej świątyni według planów kościoła w Makowie Podhalańskim. Kamień wydobywano w okolicznych kamieniołomach „Psiej Dolinie” oraz „Za Gorylką”, a także w Łęgu, gdzie materiał budowlany został naniesiony przez powódź w 1813 roku. Cegłę zakupiono w Żywcu. Budowę rozpoczęto w 1815 roku wylaniem fundamentów, a całość zakończono w 1825 roku. Świątynię pokryto blachą miedzianą. Na podłogę zwożono płaskie kamienie z „Za Gorylki”, które następnie szlifowano i układano w kościele (posadzkę tę wymieniono w 1949 roku na czarno-białe lastrykowe płytki). Świątynię poświęcił 16 lipca 1815 ksiądz Ignacy Machayski, proboszcz z Suchej Beskidzkiej, a konsekrował ją 3 maja 1825 biskup tarnowski Grzegorz Tomasz Ziegler. Kościół ten został zniszczony w wyniku pożaru w 1911 roku. Świątynię odnowiono rok później. Pierwotnie kościół pokryty był gontem, który w 1868 roku zastąpiono blachą miedzianą, a po pożarze w 1911 roku eternitem. Następnie pokrycie dachu zmieniono na blachę żelazną, ocynkowaną nad prezbiterium i zakrystią. Na hełmach wieży i sygnaturki położona jest obecnie blacha miedziana, która ocalała z pożaru. Na chórze zostały umieszczone dwunastogłosowe organy wykonane przez firmę Rieger z Jagorsdorfu. Polichromię kościoła wykonał Antoni Stopa (1849-1922), malarz i poeta, pochodzący z Osiedla Ostrysz w Makowie Podhalańskim, uczeń Jana Matejki przed 1911 rokiem. Obecnie w ramach prac konserwatorskich obrazy uległy jednak zmianom, na przykład scenę „Sanktuarium siedmiu aniołów” zastąpiono obrazem przedstawiającym rozmowę Jezusa z uczniami. W 2008 roku wykonano boazerię w prezbiterium oraz siedzenia dla celebransów i ministrantów, natomiast pod koniec listopada firma Kazimierza Wolskiego z Mizernej położyła granitową posadzkę w całym kościele. W kolejnym roku pokryto boazerią pozostałe ściany w kościele, wykonano nowe ławki i zastąpiono dotychczasowe krzesła dębowymi klęcznikami. Na placu przed kościołem można zobaczyć pomnik z 1911 roku wystawiony na pamiątkę księdza Wojciecha Blaszyńskiego, wieloletniego proboszcza tutejszej parafii i działacza ludowego Stanisława Stojałowskiego. Pomnik wystawiło miejscowe Kółko Rolnicze i strażacy. W 1954 roku wykonano 14 stacji drogi krzyżowej z napisami fundatorów oraz mur otaczający plac przykościelny, a w 1956 roku zrobiono dookoła kościoła chodnik z płyt betonowych.

Opis

Kościół usytuowany jest w południowo-wschodniej części wsi, otoczony kamiennym murem, otynkowanym, krytym betonową płytą, w który wbudowano współczesne stacje drogi krzyżowej. Na plac kościelny prowadzą trzy bramy. Główna brama znajduje się w murze od strony zachodniej, nakryta jest ostrołukową arkadą. Dwie mniejsze bramy zlokalizowane są od strony południowej oraz od strony wschodniej. Na placu przed kościołem stoi pomnik z 1911 roku wystawiony na pamiątkę księdza Wojciecha Blaszyńskiego i działacza ludowego Stanisława Stojałowskiego.
Świątynia jest orientowana, murowana, jednonawowa z węższym i krótkim prezbiterium, zamkniętym półkoliście oraz z wieżą na zakończeniu nawy. Do prezbiterium przylega zakrystia od północy i skarbczyk od południa. Od strony południowej dobudowana jest również niska kruchta. Wnętrze trójprzęsłowej nawy rozczłonkowane jest filarami przyściennymi wspierającymi sklepienie żagielkowe. Chór muzyczny trójarkadowy, wsparty na dwóch filarach. W ścianach korpusu nawowego znajdują się głębokie wnęki, w których umieszczone są prostokątne otwory okienne zamknięte półkolistym łukiem, po trzy od strony północnej i południowej; takie same okno znajduje się również w apsydzie od strony południowej oraz na chórze od strony zachodniej. Ponadto w apsydzie na wysokości zwieńczenia ołtarza głównego umieszczone jest małe, okrągłe okno. W kruchcie, skarbczyku i zakrystii okna są prostokątne. Drzwi główne dwuskrzydłowe, drewniane z metalowymi okuciami, zabezpieczone od wewnątrz dwiema żelaznymi zaporami umocowanymi w murze. Podobne drzwi znajdują się od strony południowej z kruchty.
Fasada kościoła jest płaska, zakończona gzymsem z wysuniętą do przodu trójkondygnacyjną wieżą, nakrytą baniastym hełmem z latarnią. Drugie piętro wieży połączone jest z fasadą prostymi spływami. Przy wejściu na wysokich cokołach ustawione są rzeźby świętych Piotra i Pawła.
Kościoł nakryty jest dachem dwuspadowym, na skrzyżowaniu nawy z prezbiterium umieszczona jest sygnaturka z hełmem baniastym z latarnią.

Zarys problematyki artystycznej

Według badaczy historii kościoła w Sidzinie świątynia miała planem nawiązywać do kościoła Przemienienia Pańskiego w Makowie Podhalańskim. Jest to jednak niemożliwe, ponieważ nowy kościół w Makowie Podhalańskim został ukończony dopiero w 1833 roku, a poprzedni pochodził z około 1700 roku i miał raczej zupełnie odmienny charakter. Plan kościoła w Sidzinie jest natomiast bardzo zbliżony do planu niedaleko położonej świątyni Przemienienia Pańskiego w Jabłonce, która została wybudowana kilka lat wcześniej, w latach 1802-1807. Kościół w Sidzinie został zbudowany w stylu łączącym elementy baroku i klasycyzmu, zwanym stylem kościołów józefińskich (Musterkirchen) z wieżą w fasadzie flankowaną parą wolut. Był to styl bardzo popularny na pograniczu Galicji i Węgier. Kościół posiada kilka nowszych dobudówek. W jego bryle wyróżnia się nawa połączona z węższym i niższym, półkoliście zamkniętym prezbiterium oraz wieża nasadzona na zakończeniu nawy. Na fasadzie, wieżę flankują dwa proste spływy, za którymi ciągnie się jednokalenicowy dach. Podobne rozwiązanie znajduje się w kościele w Podwilku będącym barokowym pierwowzorem stylu józefińskiego na Orawie. Propagowanie tego stylu, związane jest z szeroko zakrojonymi reformami, które wprowadzono w Cesarstwie Austriackim w drugiej połowie XVIII wieku i wiązało się ze stopniowym ograniczeniem autonomii Kościoła. Dążenie do sprawowania kontroli nad Kościołem, również w sprawach architektury budynków sakralnych, miało polegać na „obronie czystości wiary zagrożonej przez irracjoanlny, emocjonalny i niedający się ująć w ścisłe ramy barok”. W 1771 roku Maria Teresa wydała rozporządzenie, według którego wszystkie kościoły miały posiadać „plan typowy”, w jednym z trzech wariantów: kościół na planie centralnym lub jeden z dwu planów kościołów jednonawowych, bez kaplic bocznych, z jednowieżowymi fasadami, dekorowanymi płaską artykulacją lizenową. Wyposażenie wnętrza pochodzi w głównej mierze z XIX wieku. Ołtarz główny został wykonany w stylu klasycystycznym, jednak z wykorzystaniem elementów z poprzedniej nastawy ołtarzowej z XVII wieku. Umieszczono w nim obraz patrona świątyni – św. Mikołaja, którego miejsce w czerwcu zajmuje wizerunk Najświętszego Serca Pana Jezusa, a w maju, sierpniu i październiku – płaskorzeźba przedstawiająca Matkę Bożą z Dzieciątkiem.

Streszczenie

Kościół św. Mikołaja w Sidzinie jest trzecią z kolei świątynią wybudowaną w tym miejscu. Powstała w latach 1815-1825. Świątynię poświęcił 16 lipca 1815 ksiądz Ignacy Machayski, proboszcz z Suchej Beskidzkiej, a konsekrował ją 3 maja 1825 biskup tarnowski Grzegorz Tomasz Ziegler. Kościół został zbudowany w stylu łączącym elementy baroku i klasycyzmu, zwanym stylem kościołów józefińskich (Musterkirchen) z wieżą w fasadzie. W kościele znajduje się ołtarz główny wykonany około 1825 roku z elementami siedemnastowiecznej nastawy pochodzącej z poprzedniego kościoła w Sidzinie. Ponadto w świątyni umieszczono cztery ołtarze boczne z XIX wieku: Matki Boskiej Sidzińskiej, Bożego Miłosierdzia, św. Józefa oraz Chrystusa Ukrzyżowanego. Jednym z najstarszych zabytków w kościele oprócz obrazu Madonny Sidzińskiej jest krucyfiks o charakterze późnogotyckim, który powstał zapewne w XVI wieku (przed 1598), wielokrotnie wzmiankowany w wizytacjach biskupich, jako zawieszony na belce tęczowej. Przy wejściu do kościoła stoi kamienna kropielnica z 1827 roku oraz dwie dziewiętnastowieczne rzeźby św. Piotra i św. Pawła. Najważniejszym zabytkiem w świątyni jest obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem, zwanym też Matką Boską Sidzińską. Wizerunek namalowany na desce cedrowej, częściowo temperą, a częściowo farbą olejną jest datowany najpóźniej na XV wiek.

Bibliografia

Siemionow Aleksy, "Ziemia wadowicka. Monografia turystyczno-krajoznawcza", 1984
"Dziedzictwo kulturowe Podbabiogórza. Zabytki", Sucha Beskidzka 2014
Chrzanowski Tadeusz, Kornecki Marian , "Sztuka Ziemi Krakowskiej", Kraków 1982
"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953
"Kalendarz 2006. Najważniejsze zabytki w miejscowościach leżących pod Babią Górą oraz sanktuaria i miejsca kultu na obszarze Stowarzyszenia Gmin Babiogórskich", Zawoja 2006
Natanek Piotr, "Informator Archidiecezji Krakowskiej 2000. Parafie i kościoły", Kraków 2000
Lasek Barbara, "Sidzina – 450 lat lokacji wsi ", Bystra-Sidzina 2012
Leśniak Kazimierz, "Ocalić od zapomnienia. Dzieje Sidziny 1563-2006", Kraków 2007
"Kapliczki, krzyże, figury przydrożne we wsiach Bystra i Sidzina", Kraków 2006
Harasimczyk Jerzy, "Gmina Bystra-Sidzina. Przewodnik historyczny", Krosno 2003
Czarniak Władysław, "Księża rodacy i duszpasterze Sidziny na przestrzeni 450 lat jej historii", Kraków 2013
Kracik Jan, "Konsekracje kościołów i ołtarzy w diecezji krakowskiej w XVII-XVIII wieku" , „Nasza Przeszłość” , s. 111-147
Blaschke Kinga , "Inwencja i repetycja. Powtarzalność planów w w architekturze kościelnej na Rusi Czerwonej", Kraków 2010

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji biskupich
Visitatio ecclesiarum parochialium, praebendarum, capellarum, hospitalium atque confraternitatum, nec non beneficiorum in decanatibus Oswiecimensis et Zathoriensis, archidiaconatus et officialatus Cracoviensis existentium per R.D. Franciscum Lanckoroński, canonicum cathedralem Cracoviensem, visitatorem delegatum a.D. 1747 et 1748 expedita

Autor: Józef Lanckoroński

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji biskupich
Visitatio archidiaconatus Cracoviensis (Decanatus: Skalensis - 1727; Vitoviensis - 1727; Prossoviensis - 1728; Novi Montis - 1728; Scawinensis - 1729; Xsiążnensis - 1731; Woynicensis - 1731; Zatoriensis - 1729; Lipnicensis - 1730; Dobczycensis - 1730; Andreoviensis - 1731; Żyvecensis - 1732; Oswiemensis - 1732; Wielicensis - 1741; postea sequntur inventaria ecclesiarum decanatus Dobczycensis, Woynicensis, Andreoviensis) per R.D. Michaelem de Magna Kunice Kunicki, episcopum Arsiacensem, suffraganeum et archidiaconum Cracoviensem annis 1727 - 1741 peracta

Autor: Michał Kunicki

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji biskupich
Liber continens decreta executiva visitationum et alia ad correctionem et reformationem vitae et morum cleri pertinentia tempore fel. rec. R.D. Bernardi Maciejowski Cardinalis et episcopi Cracoviensis ac ducis Severiensis conscripta ex annis 1601 et sequent
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Wizytacja kanoniczna przeprowadzona w dn. 28 kwietnia 1728 r. przez bpa Michała Kunickiego...
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Actus visitationis externae ecclesiarum decanatus Zatoriensis expeditae mense Augusto a. D. 1679 per. R. D. Andream Pęgowski, archidiaconum Cracoviensem.
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Visitatio externa decanatus Zatoriensis a. D. 1670 in mense Aprili.
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Liber visitationum a R. D. Joanne Tarnowski, archidiacono Cracoviensi visitatarum ecclesiarum parachialium in decanatibus: Novi Monte, Scavinensi, Zatoriensi, Żiwecensi et Oswiecimensi in annis 1644 - 1647 expeditarum.
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Acta visitationis exterioris decanatus Skavinensis, Novi Montis, Oswencimensis, Zatoriensis, ad archidiaconatum Cracoviensem, prothonotarium apostolicum in a. D. 1617 authoritate ordinaria factae sub felicibus auspiciis R. D. Martini Szyszkowski, episcopi Cracobiensis, ducis Severiensis. Visitatio ecclesiae Collegiate Skarbimiriensis die 9 mesis Decembris anni 1617 ex speciali commissione Episcopi ordinarii facta kk. 106 - 110. Visitatio decanatus Wielicensis a. D. 1618 per R. D. Joannem Foxium, archidiaconum Cracoviensem
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Visitatio decanatuum Novi Montis, Volbromiensis, Leloviensis et Zatoriensis de mandato R. D. Bernardi Maciejowski, episcopi Cracoviensis et ducis Severiensis a. D. 1602
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Acta visitationis exterioris decanatuum Oswiecimensis, Novi Montis, Zatoriensis et Skamnesis ad archidiaconatum Cracoviensem pertinentium per R. D. Christophorum Kazimirski, nominatum episcopum Kijoviensem et praepositum Tarnoviensem ex commissione Illustr. Principis D. Georgii, divina miseratione S.R.E. tituli s. Sixti cardinalis presbiteri Radziwiłł nuncupati, episcopatus Cracoviensis administratoris perpetui, in Olica er Nieswież ducis a. D. 1598
Archiwum Parafialne w Sidzinie, Kronika parafialna, b.s.

Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Krakowie, Karta ewidencyjna kościoła św. Mikołaja w Sidzinie, oprac. Mikołaj Niedojadło, 2009 r.

Jak cytować?

Maria Działo, "Kościół św. Mikołaja ", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/kosciol-sw-mikolaja-4

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności