Kościół św. Andrzeja Apostoła

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
oświęcimski
Gmina
Osiek
Miejscowość
Osiek
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Bielsko-Żywiecka
Dekanat
Osiek
Parafia
Św. Andrzeja Apostoła
Identyfikator
DZIELO/13492
Kategoria
kościół
Ilość
1
Czas powstania
1904-1908
Fundator
Parafia w Osieku, proboszcz ks. Jan Hajost, kolator Oskar Rudziński
Miejsce (państwo, miasto, region geograficzny)
Osiek
Technika i materiał
cegła, zaprawa murarska, beton
Autor noty katalogowej
ks. Szymon Tracz
Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne 4.0

Dzieje zabytku

Pierwsze plany i kosztorys nowego kościoła pw. św. Andrzeja Apostoła w Osieku wykonał z inicjatywy ks. proboszcza Jana Hajosa architekt Miller z Krakowa w 1902 roku. Przedsięwzięcie wyceniono na 126 tysięcy koron. Roboty rozpoczęto 21 lipca 1904 roku. Dzień wcześniej poświęcono plac budowy, do którego doprowadzono nową drogę. Pierwszą łopatę wbił ks. proboszcz Jan Hajosta, następną kolator świątyni Oskar Rudziński, a później pozostali gospodarze, poczynając od najstarszego wiekiem. Pracami betoniarskimi i murarskimi kierował podmajster Piotr Bandoła z Choczni, natomiast ciesielskimi Wojciech Smaza z Targanic. Po wykonaniu fundamentów 23 sierpnia 1904 roku wmurowano kamień węgielny. W następnym roku 1905 wzniesiono ściany oraz wieżę i dach, który pokryto dachówką z osieckiej cegielni. Natomiast w 1905 roku dokończono resztę murów, sklepień i wieżę. 4 października 1905 roku poświęcono i zainstalowano na wieży krzyż, natomiast 8 grudnia tegoż roku na wieży zawieszono dzwon "Św. Andrzej" o wadze 700 kg, odlany w firmie ludwisarskiej Hibnera w Winner Neustadt. W 1907 roku wykonano resztę robót wewnątrz świątyni - tynkowanie, założenie okien i drzwi, położenie posadzki. W prezbiterium ustawiono nowy ołtarz główny, a przy tęczy ołtarz Matki Boskiej Różańcowej. Obie nastawy powstały w pracowni Stanisława Jarząbka w Kętach, zaś rzeźby do nich sprowadzono z Tyrolu. Rok później kęcki artysta stworzył drugi ołtarz boczny dedykowany Świętej Rodzinie. 6 października 1907 roku kościół poświęcił delegat Kurii Krakowskiej ks. kanonik Krupiński. Z okazji tej uroczystości na wieży zamontowano zegar. Świątynie 31 sierpnia 1908 roku konsekrował biskup Anatol Nowak, sufragan krakowski, instalując w ołtarzach portatyle z relikwiami. Na zamówienie proboszcza w 1908 roku Stanisław Jarząbek wyrzeźbił nową chrzcielnicę, a miejscowy stolarz Jan Rozner zrobił ławki na chór i do kaplicy. W latach 1908-1909 kościół otoczono nowym ogrodzeniem z żelaznymi bramami wejściowymi. Ambonę do kościoła w Osieku wykonał rzeźbiarz z Łazów - Stanisław Durańczyk. Zawieszono ją w 1923 roku. W 1930 roku zastąpiono pokrycie dachu z dachówki na blachę miedzianą. Roboty blacharskie prowadził Władysław Karolus z Oświęcimia. W tym też czasie w kościele ufundowano ołtarzyk św. Teresy od Dzieciątka Jezus, który powstał w pracowni Stanisława Jarząbka. Ten sam artysta przy pomocy syna Stanisława zrobił poświęcony 7 lipca 1935 roku ołtarz Najświętszego Serca Pana Jezusa do bocznej kaplicy. W latach 1944-1945 powstały stacje Drogi krzyżowej, wykonane przez malarza Ludwika Jachtę i rzeźbiarza Romana Brańkę z Wadowic. Stacje poświęcono 19 sierpnia 1945 roku. Rok później wymieniono dotychczasową instalację elektryczną, a wnętrze świątyni pomalował Franciszek Krzyż z Oświęcimia. Na przełomie 1950/51 z inicjatywy miejscowych górników powstał ołtarz św. Barbary. Z kolei 13 października w 1957 roku arcybiskup Eugeniusz Baziak poświęcił trzy nowe dzwony odlane w firmie ludwisarskiej Kubicy w Dąbrowie Górniczej - "Św. Andrzej" (700 kg), "Św. Barbara" (310 kg), "Matka Boska Niepokalanie Poczęta" (220 kg). Poprzednie dzwony utracono w czasie II wojny światowej. Nowe organy w kościele zainstalowano w 1974 roku. Zastąpiły one zakupioną w 1911 roku fisharmonię z pracowni organmistrza Żebrowskiego z Krakowa.

Opis

Neogotycki, murowany kościół św. Andrzeja Apostoła w Osieku jest pięcioprzęsłową świątynią salową z wyodrębnionym, trójbocznie zamkniętym prezbiterium od północy i czworoboczną wieżą od południa. Od zachodu do prezbiterium i nawy przylega zakrystia z przedsionkiem, a od wschodu czworoboczna kaplica Najświętszego Serca Pana Jezusa. Ściany elewacji zewnętrznych artykułują wysokie przypory wyznaczające przęsła, licowane czerwoną i żółtą cegłą, układaną we wzór ornamentalny. Każde z przęseł przeprute jest dużym, ostrołukowym oknem, dekorowanym przy ostrołuku ceglaną opaską. Górne odcinki pomiędzy przyporami zdobi poziomy, ceglany fryz kostkowy, zaś pod dachem ceglany gzyms koronujący. Elewacja południowa z wieżą jest trójosiowa. Oś środkową wyznacza dwupoziomowa, czworoboczna wieża wchodząca w ostatnie przęsło nawy. Flankują ją wysokie przypory podobnie jak na elewacjach bocznych licowane czerwoną i żółtą cegłą. Pierwszy poziom dekoruje rozbudowany, ceglany, ostrołukowy portal, ponad którym przepruto ostrołukowe okno. Ponad oknem z ceglaną opaską przy ostrołuku, schodzącą na poziomy, ceglany fryz kostkowy znajduje się okulus z maswerkiem z motywem rybiego pęcherza. W portalu mocno zaakcentowano ostrołukowy tympanon wypełniony maswerkiem ze sztucznego kamienia z motywami czteroliścia. Wieżę wieńczy ostrosłupowy hełm z krzyżem, pokryty blachą miedzianą, oparty na zmniejszonym, czworobocznym piętrze dzwonniczym tworzącym jej drugi poziom. W jego narożach usytuowano ceglane przypory ze sterczynami, zaś ściany boczne przepruto ostrołukowym oknem z ceglaną opaską przy ostrołuku, wypełnionym drewnianą żaluzją, wieńcząc je trójkątnymi szczytami ze sterczynami. Pole trójkątnych szczytów zawierają okrągłe tarcze zegarowe. Osie boczne elewacji wyznaczają podłużne, ostrołukowe okna z ceglanymi opaskami na wysokości ostrołuku oraz umieszczone poniżej mniejsze ostrołukowe okna doświetlające przyziemię z klatką schodową i nawę od zachodu. Wnętrze zostało nakryte sklepieniem krzyżowym. Kolejne przęsła rozdzielają ostrołukowe gurty spływające na przyścienne półfilary ustawione na cokołach i zwieńczone fazowanymi opaskami. Niższe, jednoprzęsłowe prezbiterium oddziela od nawy ostrołukowy łuk tęczowy. Przylegająca do prezbiterium od wschodu kaplica także otwiera się do wnętrze kościoła ostrołukową arkadą. W drugim przęśle usytuowano naprzeciw siebie ostrołukowe drzwi boczne. W prezbiterium ustawiono ołtarz główny, a po obu stronach łuku tęczowego dwa ołtarze boczne. Na zachodniej ścianie prezbiterium przy tęczy zawieszono ambonę. Także w kaplicy bocznej ustawiono nastawę ołtarzową. Nawę wypełniają dwa rzędy drewnianych ławek oraz dwa konfesjonały. W ostatnim przęśle, po obu stronach wchodzącej w nie wieży, urządzono chór muzyczny, na który prowadzi klatka schodowa z wejściem w przyziemiu wieży. Chór wsparto na trzech ostrołukowych arkadach. Podłogę w nawie i prezbiterium wyłożono posadzką z kolorowego granitu.

Zarys problematyki artystycznej

Osiecki kościół św. Andrzeja Apostoła przynależy do licznej grupy świątyń wzniesionych na terenie Galicji na przełomie XIX i XX wieku inspirowanych stylistyką neogotycką. Jego układ przestrzenny wywodzi się z licznych kościołów wznoszonych w Monarchii Austro-Węgierskiej w tzw. typie Musterkirchen II, przeznaczonych dla 1000 osób. Podobną bryłę otrzymały wzniesione na przełomie XIX i XX wieku świątynie m.in. w Choczni, Gierałtowicach, Wilkowicach, Rybarzowicach, Lipowej i Mazańcowicach. Wymienione świątynie otrzymały także wyposażenie w stylistyce neogotyckiej.

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

Dobry. Ostatnią konserwację kościoła i wyposażenia przeprowadzono w latach 1991-2007.

Literatura

A. Hałatek, B. Jania, Świątynie Osieka, Osiek 2008, s. 13-24;
Sz. Tracz, Troska o artystyczne dziedzictwo sztuki sakralnej w Diecezji Bielsko-Żywieckiej w latach 1992-2012, [w:] In aedificationem Corporis Christi. W 50-lecie święceń prezbiteriatu Księdza Biskupa Tadeusza Rakoczego Pierwszego Pasterza Diecezji Bielsko-Żywieckiej, red. T. Borutka, Bielsko-Biała, Kraków 2013, s. 357-366;
Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska, red. S. Brzezicki, J. Wolańska, Warszawa 2016, s. 1028.

Streszczenie

Murowany kościół pw. św. Andrzeja w Osieku wzniesiono w stylistyce neogotyckiej w latach 1904-1908. Świątynia została pomyślana jako budowla jednonawowa o pięciu przęsłach z jednoprzęsłowym prezbiterium zamkniętym trójbocznie od północy oraz czworoboczną wieżą do południa. Do prezbiterium przylega od zachodu zakrystia poprzedzona przedsionkiem, a od wschodu czworoboczna kaplica Najświętszego Serca Pana Jezusa. Ołtarz główny oraz dwa ołtarze boczne i ołtarz w kaplicy wykonał Stanisław Jarząbek z Kęt przy współpracy z synem Stanisławem. Świątynia w swym układzie przestrzennym wywodzi się z popularnego w Monarchii Austro-Węgierskiej kościoła w typie Musterkirchen II.

Jak cytować?

ks. Szymon Tracz, "Kościół św. Andrzeja Apostoła", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2022, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/kosciol-sw-andrzeja-apostola

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności