Ścięcie św. Jana Chrzciciela

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
krakowski
Gmina
Jerzmanowice-Przeginia
Miejscowość
Racławice
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Bolechowice
Parafia
Parafia Narodzenia Najświętszej Marii Panny
Tagi
ks. Strzałkowski Andrzej malarstwo XVIII wieku św. Jan Chrzciciel
Miejsce przechowywania
ołtarz przytęczowy północny, predella
Identyfikator
DZIELO/06027
Kategoria
obraz
Ilość
1
Czas powstania
1700-1703
Fundator
ksiądz Andrzej Strzałkowski
Technika i materiał
olej na płótnie
Autor noty katalogowej
Maria Działo
Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Polska

Dzieje zabytku

Obraz prawdopodobnie powstał wraz z fundacją księdza Andrzeja Strzałkowskiego całego ołtarza św. Andrzeja w latach 1700-1703. Ołtarz po raz pierwszy odnotowano w dwóch aktach wizytacji z 1728 roku o podobnie brzmiącym zapisie „Altaria […] 3-tium a parte S. Andreae Apostoli, similis structurae portatile […]”, następnie w aktach wizytacji z 1748 roku „2dõ Collaterali ad meridiem S. Andreae Apostolo dicatõ, arte sculptorea elaboratõ, deauratõ, mensa habet muratam cum Portatili consecrato, et duos gradus marmoreos”, a także w wizytacji z 1783 roku: „czwarty ołtarz […] z obrazem Sgo Andrzeja i Sgo Antoniego”. W latach czterdziestych XIX wieku wszystkie trzy obrazy w ołtarzu św. Andrzeja były przesłonięte przez obraz Serca Jezusowego, przed którym odprawiano nabożeństwa w pierwsze piątki miesiąca. Mowa tu zapewne o obrazie Serca Jezusowego pędzla J. Wittmana z 1920 roku, wzmiankowanym przez Jana Wiśniewskiego w „Historycznym opisie kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Olkuskiem”. Ołtarz wraz z rzeźbami oraz obramieniami obrazów został odnowiony w 1823 roku staraniem księdza Jana Tymińskiego, który „kazał poodnawiać ołtarzów pięć nadpsutych przez zaciekanie deszczów”. Prace przeprowadził miejscowy organista Wojciech Kozub „tak co do dorabiania sztuk snycerskich w figurach popsutych przez zaciek deszczów, iż snycerz lepiey nie potrafi, iako też przez danie nowego grontu i farb, niemniey srebra y złota tymże figurom i ramom w ołtarzach”. Kolejną konserwację ołtarza przeprowadził Bronisław Stelmachniewicz w 1885 roku, na której koszt złożyli się parafianie z Czubrowic, Szklar i Zawady, co zostało odnotowane z tyłu ołtarza. Ostatnia konserwacja została przeprowadzona w latach dziewięćdziesiątych XX wieku.

Opis

Obraz w kształcie medalionu z przedstawieniem sceny Ścięcia św. Jana Chrzciciela. Kompozycja kilkupostaciowa. Po prawej stronie została ukazana Salome w postawie stojącej, zwrócona trzy czwarte w prawo z głową skierowaną w lewo, w dłoniach trzymająca tacę z głową św. Jana Chrzciciela. Twarz podłużna o bladej karnacji z drobnymi ustami, długim nosem, przymkniętymi oczami i silnie zarumienionymi policzkami. Włosy długie, ciemnobrązowe, upięte do tyłu i obwiązane czerwoną opaską. Salome ubrana jest w białą koszulę z rękawami do łokci, jasnobrązową suknię, wiązaną na biuście czerwonym sznurkiem oraz brązowy płaszcz, zdobiony w czerwone, poziome paski. Po lewej stronie mężczyzna, zwrócony trzy czwarte w lewo, lewą ręką chwytający za włosy głowę św. Jana Chrzciciela, w prawej trzymający miecz. Twarz mężczyzny widoczna jest z prawego profilu z długim nosem i dużymi oczami, okolona krótkimi, kręconymi i brązowymi włosami. Mężczyzna ma śniadą karnację i wyraźnie podkreśloną muskulaturę ciała. Ubrany jest w niebieskie spodnie sięgające do kolan oraz krótką, obcisłą i czerwoną tunikę przewieszoną przez lewe ramię, odsłaniającą nagi tors i prawe ramię. Pomiędzy Salome i mężczyzną znajduje się upadające do przodu ciało św. Jana Chrzciciela, wsparte na ugiętych kolanach i łokciach, przewiązane w biodrach krótką, brązową szatą. Całość ukazana jest we wnętrzu architektonicznym, podłoga ciemnoczerwona, po lewej widoczne jest duże, zakratowane okno. Kolorystyka ciemna, stonowana. Rama wąska, profilowana i złocona. Obraz ujęty rzeźbionym wieńcem wawrzynu w kolorze zielono-złotym.

Zarys problematyki artystycznej

Obraz przedstawia ścięcie św. Jana Chrzciciela, proroka, pustelnika, syna Zachariasza i Elżbiety. Święty głosił potrzebę nawrócenia oraz przygotowywał drogę na nadejście Mesjasza. Naraził się jednak królowi Herodowi wypominając mu jego nieślubny związek z Herodiadą. Mściwa kobieta szukała okazji do zgładzenia proroka. Podczas jednej z uroczystości jej córka Salome zabawiała gości tańcem. Król zachwycony talentem dziewczyny, obiecał spełnić każde jej życzenie. Salome za namową swojej matki poprosiła o głowę Jana Chrzciciela. Święty został ścięty w położonej nad Morzem Martwym twierdzy Macheront. Na obrazie nieznany artysta ukazał moment jego męczeńskiej śmierci, w której uczestniczą oprawca oraz Salome. Fundatorem ołtarza, w którym umieszczono omawiany obraz jest ksiądz Andrzej Strzałkowski, pleban racławicki w latach 1684-1704, a wcześniej wikary w kościele pw. Wszystkich Świętych w Krakowie. W kościele w Racławicach, na ścianie zachodniej, pod chórem muzycznym znajdują się jego portret oraz epitafium. Drugi wizerunek duchownego został umieszczony na ołtarzu Ukrzyżowania w obrazie stanowiącym tło krucyfiksu w polu głównym nastawy. Fundator został ukazany wraz z pięcioma członkami Bractwa Ubogich Chrystusa Pana między Matką Bożą, a krucyfiksem. Z jego ust płynie modlitwa: „Qui me plasmasti miserere mei” („Któryś mnie utworzył, zmiłuj się nade mną”).

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

Warstwa malarska silnie ściemniała i zabrudzona, spłowiały werniks.

Streszczenie

Obraz prawdopodobnie powstał wraz z fundacją księdza Andrzeja Strzałkowskiego całego ołtarza w latach 1700-1703. Przedstawia ścięcie św. Jana Chrzciciela, pustelnika, proroka, syna Zachariasza i Elżbiety. Święty głosił potrzebę nawrócenia oraz przygotowywał drogę na nadejście Mesjasza. Naraził się jednak królowi Herodowi wypominając mu jego nieślubny związek z Herodiadą. Mściwa kobieta szukała okazji do zgładzenia proroka. Podczas jednej z uroczystości jej córka Salome zabawiała gości tańcem. Król zachwycony talentem dziewczyny, obiecał spełnić każde jej życzenie. Salome za namową swojej matki poprosiła o głowę Jana Chrzciciela. Święty został ścięty w położonej nad Morzem Martwym twierdzy Macheront. Na obrazie nieznany artysta ukazał moment jego męczeńskiej śmierci, w której uczestniczą oprawca oraz Salome.

Bibliografia

"Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska", Warszawa 2016
"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953
Tomczyk Kazimierz, "Dzieje wsi i parafii Racławice. Od średniowiecza do czasów współczesnych", Kraków 2000
Tomczyk Kazimierz, "Kościół parafialny pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Racławicach", Racławice 2014
Wiśniewski Jan, "Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Olkuskiem", Marjówka Opoczyńska 1933
Kuźmak Krystyna, "Św. Jan Chrzciciel" , [w:] "Encyklopedia katolicka, t. 7" , Lublin 1997 , s. 771-780

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Jak cytować?

Maria Działo, "Ścięcie św. Jana Chrzciciela", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/sciecie-sw-jana-chrzciciela

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności