Ołtarz boczny

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
wielicki
Gmina
Gdów
Miejscowość
Gdów
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Niegowić
Parafia
Narodzenia Najświętszej Marii Panny
Kościół
Narodzenia Najświętszej Marii Panny
Miejsce przechowywania
kaplica boczna
Identyfikator
DZIELO/01361
Kategoria
ołtarz
Ilość
1
Czas powstania
nastawa, figury: trzecia ćwierć XVIII wieku; grota, tło: przed 1902 rokiem
Technika i materiał
drewno cięte, rzeźbione, polichromowane, pozłacane; stiuk rzeźbiony, polichromowany; olej na drewnie
Autor noty katalogowej
Paulina Kluz
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

W literaturze przedmiotu powtarzana była błędna informacja, jakoby ołtarz z figurą św. Onufrego modlącego się w grocie był pamiatką z gotyckiego kościoła, która przetrwała wszystkie pożary. Powstanie omawianego retabulum wiąże się z wcześniejszym kultem tego świętego w świątyni gdowskiej. Ołtarz wzmiankowany był w aktach wizytacji z 1748 roku, jako czwarty, zapewne jeszcze pozbawiony nastawy. Retabulum najpewniej zostało wybudowane w trzeciej ćwierci XVIII wieku.
Po raz pierwszy było wspomniane w inwentarzu z 1846 roku. Grotę w tym ołtarzu opisano dopiero w 1902 roku, gdy zakupiono do niej figury Matki Boskiej z Lourds i Bernadety Soubirous, które miały być tam stawiane w okresie majowych nabożeństw. Wynika z tego, że najpewniej w arkadzie ołtarza pierwotnie znajdowała się figura św. Onufrego przed krucyfiksem. Przed 1902 roku zaaranżowano w niej grotę lurdzką, w której prawdopodobnie wymiennie umieszczano św. Onufrego i Matkę Boską z Bernadetą Soubirous. Ołtarz był określany w archiwaliach również jako św. Sebastiana z uwagi na obraz tego świętego w zwieńczeniu i jako taki był wymieniony w kronice w 1905 roku, w której zanotowano wiadomość o jego odnowieniu kosztem 600 koron. Retabulum było konserwowane razem z całym wyposażeniem kościoła w latach 1976-1979 oraz w 1998 roku.

Opis

Ołtarz architektoniczny, jednoosiowy, jednokondygnacyjny ze zwieńczeniem. Pierwsza kondygnacja w formie arkady, flankowana parą zdwojonych pilastrów dźwigających imposty i półkolistą profilowaną archiwoltę, ujętą spływami wolutowymi utworzonymi z rocaille'u. Pilastry dekorowane różanymi gałązkami, uszy utworzone z analogicznego motywu. Zwieńczenie w formie rocaille'owego kartusza z obrazem św. Sebastiana. W arkadzie rzeźbiona grota z figurą św. Onufrego przed krucyfiksem. Tło malowane z przedstawieniem wnętrza groty oraz prześwitu z górskim krajobrazem. Polichromia ołtarza jasnozielona z pozłacanymi profilami i ornamentyką.

Zarys problematyki artystycznej

Ołtarz św. Onufrego przyjmuje architektoniczną formę arkady, której łuk kształtowany jest przez rocaille tworzący również niearchitektoniczne zwieńczenie w postaci obrazu św. Sebastiana ujętego ornamentem. Retabulum stanowi wyłącznie ramę dla wykonanej póżniej groty z figurami, która wypełnia całkowicie pole arkady. Rzeźbiarska grupa przedstawiająca św. Onufrego modlącego się przed krucyfiksem stanowi dużą rzadkość, a jako główne przedstawienie w ołtarzu niemal ewenement. Zbliżony przykład retabulum, jednakże wyłącznie z figurą świętego w polu głównym, znajdował się niegdyś w kaplicy św. Onufrego w Stroniu Śląskim (1732), niestety nie zachował się do dziś. Groty lurdzkie stanowiły naśladownictwo Groty Massabielle, w której w 1858 roku miała miejsce seria objawień Matki Boskiej Bernadecie Soubirous. Wykonywane były najczęściej przez profesjonalnych budowniczych grot ("Grottenbauer") jako naturalne aranżacje z wykorzystaniem naturalnego krajobrazu lub jako sztuczne groty. Te ostatnie realizowano również w przestrzeniach kościołów i kaplic, jako samodzielne groty lub umiejscowione w polach głównych nastaw ołtarzowych. Apogeum powstawania grot lurdzkich odnotowano w pierwszej ćwierci XX wieku, w związku z pięćdziesiątą rocznicą objawień (1908 rok).

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

Retabulum było konserwowane razem z całym wyposażeniem kościoła w latach 1976-1979 oraz w 1998 roku.

Streszczenie

Powstanie omawianego retabulum wiąże się z wcześniejszym kultem św. Onufrego w świątyni gdowskiej. Obecny ołtarz notowany był w 1748 roku, jakkolwiek retabulum z figurami zostało wykonane w trzeciej ćwierci XVIII wieku. Przed 1902 roku zaaranżowano w niej grotę lurdzką, w której prawdopodobnie wymiennie umieszczano rzeźby św. Onufrego i Matki Boskiej z Bernadetą Soubirous. Groty lurdzkie stanowiły naśladownictwo Groty Massabielle, w której w 1858 roku miała miejsce seria objawień Matki Boskiej Bernadecie Soubirous.


Bibliografia

"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953
Piątkowska Łucja, "Parafie Ziemi Bocheńskiej", Bochnia 2004
Kulig Tadeusz, Spiechowicz-Jędrys Agnieszka, "Sanktuarium Matki Bożej Gdowskiej", Kraków 2007
"Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska", Warszawa 2016
Lubos-Kozieł, "Grota lurdzka na Górze Świętej Anny na tle innych śląskich naśladownictw Groty Massabielle" , [w:] "Pielgrzymowanie i sztuka: Góra Świętej Anny i inne miejsca pielgrzymkowe na Śląsku" , Wrocław 2005 , s. 115-129

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Jak cytować?

Paulina Kluz, "Ołtarz boczny", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2023, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/oltarz-boczny-15

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności