Bodzanów

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
wielicki
Gmina
Biskupice
Tagi
analfabetyzm dominium I wojna światowa Józef Piłsudski Kasy Stefczyka Klasztor Benedyktynów w Tyńcu majątek okupacja Opactwo Benedyktynek w Staniątkach sołectwo Staniątki szkoła Tyniec
Autor opracowania
Artur Karpacz
Uznanie autorstwa 4.0

Zabytki

Parafie

Opis topograficzny

Wieś Bodzanów leży na wzniesieniu, w pobliżu tzw. Pańskiej Góry, we wschodniej części Pogórza Wielickiego. Przez wieś przepływają dwa potoki wpadające do Wisły. Pierwszy z nich, zwany Bogusławem, bierze początek w rejonie Biskupic, a drugi – Podłęsk, rozpoczyna się w na południe od Bodzanowa. Wieś sąsiaduje m.in. z Słomirogiem, Zagórzem, Ochmanowem, a w dalszej odległości z Wieliczką, Staniątkami i Niepołomicami.

Streszczenie dziejów

Bodzanów od początku XIII wieku stanowił uposażenie Klasztoru Benedyktynów w Tyńcu, w imieniu którego do 1426 roku władzę we wsi sprawowali sołtysi. Po I rozbiorze Polski i sprzedaży majątku klasztornego, Bodzanów kilkakrotnie zmieniał właścicieli, przechodząc na ręce rodzin Lipnickich, Bylandów, Chroszczowskich czy Wojciechowskich. W 1874 roku włości zakupiły siostry z Klasztoru Benedyktynek w Staniątkach. Na przełomie XIX i XX wieku zaczęto czynić usilne starania o założenie szkoły ludowej, co ostatecznie powiodło się w 1908 roku, dzięki inicjatywie wieloletniego i zasłużonego nauczyciela Jana Wlazły. Kilka lat później założono we wsi kasę oszczędnościowo-pożyczkową, kółko rolnicze i czytelnię. Po parcelacji części gruntów klasztoru staniąteckiego w 1928 roku Wlazło utworzył we wsi ogród kwiatowy i warzywny, z czego część dochodu przeznaczano na szkołę i wspomnianą kasę. W latach trzydziestych XX wieku działała w Bodzanowie orkiestra dęta i kółko teatralne, których występy przerwała druga wojna światowa. Władze okupacyjne zorganizowały we wsi nauczanie, bazujące na oficjalnych, propagandowych podręcznikach. Po 1945 roku planowano budowę nowej szkoły, co nastąpiło dopiero z okazji obchodów tysiąclecia państwa polskiego.

Dzieje miejscowości

Osadnictwo na terenie Bodzanowa istniało już w okresie celtyckim. Znaleziska archeologiczne dowodzą, że tereny te zamieszkiwała ludność zajmująca się pasterstwem i rolnictwem. Według Franciszka Bujaka nazwa miejscowości wywodzi się od pierwszego zasadźcy o imieniu Boczan lub Bocan. Na początku XIII wieku Bodzanów stanowił uposażenie klasztoru Benedyktynów w Tyńcu, co potwierdził papież Grzegorz IX w dokumencie z 1229 roku. W 1281 roku odnotowano urząd sołtysa, któremu według przywileju Kazimierza Wielkiego z 1356 roku pozwolono zasiadać w sądzie najwyższym prawa niemieckiego na zamku krakowskim. W następnych latach uchwycono w źródłach kolejnych bodzanowskich sołtysów (1370-1376 Krzesław, 1385-1388 Chebda, 1398-1399 Mikołaj). Na początku XV wieku Stanisław sprzedał swoje sołectwo za 250 grzywien Mikołajowi Wiśliczce z Kazimierza, lecz ten już 1409 roku wydzierżawił je mieszkańcowi wsi, niejakiemu Jaśkowi, w zamian za zbiory z zasiewu, naprawę domów i karczem oraz pełnienie wszystkich czynności urzędowych. W latach dwudziestych opiekę nad sołectwem w Bodzanowie sprawowali Jakub, kustosz kolegiaty św. Michała na wzgórzu wawelskim i mieszczanin krakowski Michał Krupka. Dzierżawili je jednak Jakubowi Bemowi z Kazimierza i jego żonie Marcie za co najmniej 8 grzywien rocznie, sprzedając sołectwo w 1426 roku za 300 grzywien klasztorowi tynieckiemu. W połowie XV wieku (1456) król Kazimierz Jagiellończyk potwierdził wszystkie wcześniejsze przywileje Bodzanowa. W dobie nowożytnej wieś nawiedzały różne nieszczęścia i kataklizmy, m.in. najazd szwedzki, wojna północna czy fatalne gospodarowanie przez poszczególnych proboszczów, co odbijało się tragicznie na stanie kościoła i finansach parafii.

Po pierwszym rozbiorze Polski i kasacie majątku benedyktynów tynieckich dominium bodzanowskie zakupił polski szlachcic Maciej Lipnicki. W 1815 roku dobra nabył hrabia Byland, porucznik wojsk austriackich, a w latach dwudziestych XIX wieku były one już w posiadaniu Kazimierza Chroszczowskiego. Ten przyczynił się do powstania szkoły ludowej, przeznaczając część swego majątku (7000 złotych) na rzecz przyszłej placówki oświatowej. Niestety, trudności w egzekucji darowizny związane ze sprzedażą dominium Józefowi Wojciechowskiemu oraz rabacja chłopska z 1846 roku przekreśliły ambitne plany w kwestii edukacji najmłodszych mieszkańców Bodzanowa. Dopiero w 1898 roku przybył do wsi pierwszy zawodowy nauczyciel Karol Nussbaum, tworząc w swoim domu niewielką salkę lekcyjną. Znany ze swoich socjalistycznych poglądów i żydowskiego pochodzenia Nussbaum, szybko popadł w konflikt z konserwatywnym proboszczem Wojciechem Szczurkowskim i został odwołany. Jego miejsce w 1902 roku zajął Władysław Biestek, który zakupił parcelę na końcu wsi pod budowę szkoły. Prace rozpoczęto w 1908 roku, a koszty prac rozdzielono pomiędzy klasztor Benedyktynek w Staniątkach (zarządzały dominium bodzanowskim od 1874 roku) i mieszkańców. Powstała szkoła jednoklasowa (później dwuklasowa) dla 160 dzieci. Początek edukacji przypadł na 500-letnią rocznicę bitwy pod Grunwaldem. Z inicjatywy nauczyciela Jana Wlazły zrodził się pomysł wystawienia pomnika upamiętniającego słynne zwycięstwo wojsk polsko-litewskich. Wzniesiono kamienny postument z figurą św. Jana Nepomucena i inskrypcją: „PAMIĄTKA GRUNWALDU 1410-1910”. Przed nowym nauczycielem była bardzo długa droga, gdyż jak pisał w swojej kronice: „miała to być osada samych złodziei i pijaków, a grzechy te dziedziczą dotąd ich wnuki i prawnuki […]. Poszanowanie cudzej własności pozostawia wiele do życzenia, bo nawet części składowe narzędzi rolniczych kradną jedni drugim […] wobec złego wpływu otoczenia młodzież traci wpojone zasady prawnego życia po opuszczeniu szkoły. Zrozumienie nauki małe, zatem frekwencja utyka. Analfabetów dwie trzecie starszej ludności z wójtem na czele i połową radnych”.

Pomimo tak smutnych obserwacji, podjęto starania o poprawę kondycji mieszkańców. Wlazło, wraz z Andrzejem Brożyną z PSL „Piast”, założyli we wsi kasę oszczędnościowo-pożyczkową, kółko rolnicze i czytelnię ze 160 książkami. Pasją nauczyciela było nowoczesne ogrodnictwo i rolnictwo, czym niejednokrotnie starał się zainteresować młodzież. Podczas parcelacji gruntów klasztoru staniąteckiego w 1928 roku zakupił dodatkowe tereny na rozszerzenie swojej działalności. Dochód ze sprzedaży kwiatów i owoców miał zasilać budżet nauczyciela, ale także gminy oraz szkoły. Działania te spotkały się z powszechnym niezrozumieniem, a nawet były odbierane wrogo przez chłopów i wieloletniego proboszcza Szczurkowskiego.

W 1930 roku pracę w szkole powszechnej w Bodzanowie rozpoczął Kazimierz Stopa, człowiek o zainteresowaniach artystycznych, muzykalnych i teatralnych. Zainicjował w Kole Absolwentów próby orkiestry dętej, a z dziećmi organizował przedstawienia z okazji jasełek, Święta 3 Maja czy zakończenia roku. Uczono się także pieśni patriotycznych i wojskowych, śpiewanych na część marszałka Józefa Piłsudskiego czy prezydenta Ignacego Mościckiego. W 1937 roku wieloletni nauczyciel i dobrodziej szkoły w Bodzanowie, Jan Włazło, przeszedł na emeryturę, a tymczasowe kierownictwo nad placówką oświatową przejął Józef Stoch.

W sierpniu 1939 funkcję nauczyciela w Bodzanowie miał objąć Franciszek Klimczyk, lecz został powołany do wojska jako oficer rezerwy. Po zakończeniu kampanii wrześniowej wrócił do wsi i razem z Józefem Stochem rozpoczęli organizowanie nauki, już pod kuratelą władz okupacyjnych. Po śmieci Klimczyka w czerwcu w 1940 roku i przeniesieniu Stocha do innej miejscowości, ich obowiązki przejął Stanisław Meizner. Całkowicie wymieniono podręczniki, zmuszając do lektury propagandowych „Małego Steru” i „Steru”. U schyłku wojny budynek szkoły zajęła organizacja Todt, która zabezpieczała odwrót wojsk niemieckich. Podczas walk z Armią Czerwoną w styczniu 1945 roku Bodzanów został poważnie ostrzelany. Edukację rozpoczęto dopiero dwa lata po zakończeniu wojny w dawnym domu ks. proboszcza Szczurkowskiego. Pod koniec lat pięćdziesiątych myślano o wzniesieniu nowej placówki szkolnej, co nastąpiło dopiero w 1967 roku w ramach państwowego programu budowy szkół z okazji hucznych obchodów tysiąclecia Polski.

Ciekawostki

Z polecenia rajców dobczyckich 23 marca 1762 we wsi Kawki ścięto mieszkańca Bodzanowa Marcina Bujaka.

Na pograniczu Bodzanowa i Przebieczan stoi kamienny krzyż z wyrytą datą 1865 i inskrypcją: „Maciej i Franciszka Nogowie za duszami na cholerę zmarłych”. Według lokalnej tradycji pochowano ich w pobliskim lesie (zw. Bukówką), na terenie cmentarza cholerycznego.

Kalendarium

1
965

Według legendy św. Wojciech zatrzymał się tu na odpoczynek

2
1229

najstarsza wzmianka o Bodzanowie w źródłach pisanych, w którch wieś występuje jako uposażenie Klasztoru Benedyktynów w Tyńcu

3
1281

nowa fundacja kościoła przez opata tynieckiego Michała, odnotowanie sołectwa

4
1326

szacowana wartości parafii pomiędzy 12-16 skojców

5
1456

król Kazimierz Jagiellończyk potwierdził wszystkie przywileje swoich poprzedników i posiadane dobra

6
od 1470 do 1480

według Jana Długosza parafia pobiera dziesięcinę z łanów kmiecych, karczem i zagród o wartości 20 grzywien

7
1513

poświadczone funkcjonowanie szkoły parafialnej

8
1596

wizytacja biskupia odnotowuje istnienie drewnianego kościoła pw. św. Piotra i Pawła

9
1691

gruntowny remont kościoła z inicjatywy proboszcza Marcina Bochenkowskiego

10
1747

fatalny stan kościoła odnotowany przez wizytatora biskupiego

11
od 1769 do 1771

staraniem proboszcza Walentyna Kostki Grodzkiego wymieniono ołtarze, autorstwa snycerza Michała Dobkowskiego

12
1785

remont świątyni dzięki z inicjatywy zarządcy kościoła księdza Adama Ekartowicza

13
1793

dominium bodzanowskie zakupił polski szlachcic Maciej Lipnicki

14
1807

epidemia cholery we wsi, przeniesienie cmentarza poza granice Bodzanowa

15
1815

dobra nabył hrabia Byland, porucznik wojsk austriackich

16
od 19 wiek do 19 wiek

majątek był w posiadaniu Kazimierza Chroszczowskiego

17
1836

darowizna Kazimierza Choroszczewskiego w wys. 7 tysięcy złotych polskich na kościół i planowaną szkołę

18
1846

podczas rabacji zniszczono dwór i plebanię

19
1855

budowa nowej plebanii

20
1867

Stanisław Pyrz ufundował w pobliskim Zakrzowie kapliczkę, z możliwością odprawiania mszy świętej cztery razy w roku

21
1898

do wsi przybył pierwszy zawodowy nauczyciel Karol Nussbaum

22
1909

rozpoczęcie nauki w nowej szkole i początek pracy Jana Wlazły

23
1912

założenie we wsi Kasy Oszczędnościowo-Pożyczkowej, kółka rolniczego i czytelni przez Jana Wlazłę

24
1928

Jan Wlazło zakupił od parcelowanych ziem Klasztoru Benedyktynek w Staniątkach teren pod rozszerzenie ogrodu

25
1930

pracę w szkole rozpoczął Kazimierz Stopa, organizator orkiestry dętej i kółka teatralnego

26
1967

w ramach państwowego programu budowy szkół z okazji hucznych obchodów tysiąclecia Polski wzniesiono nową placówkę

27
od 1971 do 1973

ostatni remont kościoła w Bodzanowie

Mapy historyczne

Bibliografia

Leszczyńska-Skrętowa Zofia, "Bodzanów" , [w:] "Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. 1" , s. 170-171
"Bodzanów"
Głowacki Leon, "Kościół pod wezwaniem Świętych Piotra i Pawła w Bodzanowie", Bodzanów 2009
Głowacki Leon, "Szkoła w Bodzanowie. Jej nauczyciele i problemy w zarysie historycznym do roku 1945", Bodzanów 2013
"Monumenta Poloniae Vaticana, t. 1 continet Acta Camerae Apostolicae, vol. 1: 1207-1344", Cracoviae 1913
"Monumenta Poloniae Vaticana, t. 2 continet Acta Camerae Apostolicae, vol. 2: 1344-1374", Cracoviae 1913
"Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis nunc primum e codice autographo editus", Kraków

Jak cytować?

Artur Karpacz, "Bodzanów", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/miejscowosci/bodzanow-2

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności