Św. Paweł (?)

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
krakowski
Gmina
Krzeszowice
Miejscowość
Paczółtowice
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Krzeszowice
Parafia
Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny
Kościół
Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny
Tagi
rzeźba barokowa rzeźba XVIII wieku sztuka barokowa sztuka XVIII wieku
Miejsce przechowywania
lewa strona zwieńczenia ołtarza bocznego św. Mikołaja
Identyfikator
DZIELO/05100
Kategoria
rzeźba
Ilość
1
Czas powstania
XVIII wiek
Technika i materiał
drewno rzeźbione, złocone i polichromowane
Wymiary podstawowe
wysokość – około 80 cm
Autor noty katalogowej
Justyna Kuska
Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Polska

Dzieje zabytku

Figura św. Pawła (?), mieszcząca się obecnie po lewej stronie zwieńczenia manierystycznego ołtarza św. Mikołaja w paczółtowickim kościele, jest dziełem nieodnotowanym w źródłach, wobec czego trudno ustalić jej dzieje. Rzeźba powstała najpewniej w XVIII wieku i nie stanowi oryginalnego elementu wspomnianej wyżej nastawy. Pewne jest, że w latach 1982-1984 została poddana konserwacji podczas gruntownej renowacji ołtarza św. Mikołaja.

Opis

Rzeźba pełnoplastyczna ustawiona na niewielkim prostopadłościennym postumencie zwieńczonym złoconym gzymsem. Święty Paweł (?) ukazany frontalnie w pozycji stojącej, w wyraźnym kontrapoście z lewą noga lekko ugiętą w kolanie, wysuniętą do przodu i wspartą na skale. Głowa zwrócona w trzech czwartych w prawo w kierunku osi ołtarza. Włosy krótkie, kędzierzawe, przerzedzone nad czołem; zarost krótki, falowany. Twarz pociągła o wypukłym czole, oczy głęboko osadzone, nos prosty. Prawa ręka zgięta w łokciu i uniesiona do góry. Dłoń zwinięta do środka w geście trzymania – zapewne w tym miejscu znajdował się niezachowany atrybut. Lewa ręka opuszczona w dół, podtrzymująca dużą księgę. Święty ubrany w długą, obficie fałdowaną, przewiązaną w pasie złotą szatę z sięgającymi łokci rękawami oraz obszerny, bogato fałdowany płaszcz. Spod szaty wystają bose stopy. Partie karnacji polichromowane, szaty i atrybut złocone.


Zarys problematyki artystycznej

Jak ustalili badacze, ołtarz św. Mikołaja, którego częścią jest omawiana rzeźba, to dzieło niejednorodne, które w obecnym kształcie zostało skomponowane w latach osiemdziesiątych lub dziewięćdziesiątych XIX wieku. Struktura oraz elementy snycerskie nastawy są dziełami manierystycznymi wykonanymi zapewne przez małopolski warsztat rzeźbiarsko-snycerski, który wykonał również ołtarz św. Agnieszki w Iwanowicach. Współczesny im jest obraz św. Mikołaja mieszczący się w głównym polu ołtarza. Rzeźby św. Teresy z Avila i św. Cecylii datowane na XVII wiek oraz malowane antepedium z monogramem maryjnym nie były pierwotnie przeznaczone to tego ołtarza i zostały w nim umieszczone przed 1833 rokiem. Widniejący w zwieńczeniu obraz przedstawiający św. Benedykta został zakupiony w 1872 roku na Jasnej Górze, a w ołtarzu został umieszczony przed 1891 rokiem. Omawiana rzeźba św. Pawła (?) również wydaje się nie należeć do pierwotnego wyposażenia ołtarza. Ekspresja z jaką ukazano postać świętego, w szczególności wydłużone proporcje twarzy, dynamiczna poza, gesty oraz głębokie, ostre kształtowanie fałdów szat okalających świętego każą datować powstanie dzieła na XVIII wiek. Wiadomo, że w pierwszej połowie XVIII wieku świątynia w Paczółtowicach wzbogaciła się m.in. o dwa barokowe ołtarze, ambonę wraz z konfesjonałem oraz nowy prospekt organowy. Być może figura pochodzi z tego czasu. Święty Paweł urodził się około 5-10 roku w Tarsie (Azja Mniejsza, obecnie na terenie Turcji), zmarł około 64-67 roku w Rzymie. Nie zaliczał się do grona dwunastu apostołów. Początkowo, należąc do grona stronnictwa faryzeuszy, prześladował chrześcijan. Miał m.in. być obecny podczas ukamienowania św. Szczepana. Jak podają Dzieje Apostolskie, doznał nawrócenia w drodze do Damaszku, podczas której oślepiła do jasność i usłyszał głos: „Szawle, Szawle, dlaczego Mnie prześladujesz? (...) Ja jestem Jezus, którego ty prześladujesz. Wstań i wejdź do miasta, tam ci powiedzą co masz czynić” (Dz 9, 3-9). W Damaszku został ochrzczony i wkrótce potem rozpoczął swoją działalność misyjną. Zginął w Rzymie ścięty mieczem prawdopodobnie podczas prześladowania chrześcijan za panowania cesarza Nerona. W ikonografii święty przedstawiany jest najczęściej jako dojrzały, ciemnowłosy mężczyzna z bujną, długą brodą oraz przerzedzonymi ponad czołem włosami. Atrybutem świętego jest miecz przypominający jego męczeńską śmierć oraz księga – Paweł jest uważany za autora 13 listów, wchodzących w skład Nowego Testamentu. W przypadku omawianej rzeźby w zwieńczeniu ołtarza św. Mikołaja postać trzyma co prawda księgę, która mogłaby identyfikować św. Pawła, brak jednak drugiego z atrybutów – miecza, który umożliwiłby jednoznaczne rozpoznanie postaci. Co więcej, święty wspiera swoją lewą stopę na skale, która wskazuje raczej na osobę św. Piotra. Greckie słowo πέτρα (petra) znaczy tyle co skała. Z Ewangelii św. Mateusza wiadomo z kolei, że Chrystus miał zwrócić się do Piotra słowami: „Ty jesteś Piotr [czyli Skała], i na tej skale zbuduję Kościół mój, a bramy piekielne go nie przemogą” (Mt 18, 18). Również typ fizjonomiczny postaci wskazuje na to, że omawiana figura przedstawia św. Piotra: krótka, kędzierzawa broda oraz wyraźna łysina na czubku głowy. Prawa dłoń postaci została ułożona w ten sposób, że prawie pewne jest, że w tym miejscu pierwotnie znajdował się niezachowany do dziś atrybut – zapewne klucze. Jak już wspomniano, omawiana figura, podobnie jak rzeźba św. Piotra znajdująca się z prawej strony zwieńczenia ołtarza, nie należą do pierwotnego wyposażenia ołtarza. Umieszczono je tam wtórnie w bliżej nieokreślonym czasie, być może w latach osiemdziesiątych lub dziewięćdziesiątych XIX wieku, kiedy rekomponowano ołtarz. Prawie pewne jest, że stanęły w miejscu niezachowanych, siedemnastowiecznych rzeźb pierwotnie wieńczących nastawę. Być może już wtedy omawianej rzeźbie brakowało atrybutu i została uznana za postać św. Pawła.

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

Rzeźba poddana konserwacji w latach 1982-1984 w czasie renowacji ołtarza św. Mikołaja.

Streszczenie

Figura św. Pawła (?), mieszcząca się obecnie po lewej stronie zwieńczenia manierystycznego ołtarza św. Mikołaja w paczółtowickim kościele, jest dziełem nieodnotowanym w źródłach, wobec czego trudno ustalić jej dzieje. Rzeźba powstała najpewniej w XVIII wieku i nie stanowi oryginalnego elementu wspomnianej wyżej nastawy. Za takim datowaniem dzieła przemawia ekspresja z jaką ukazano postać świętego, w szczególności wydłużone proporcje twarzy, dynamiczna poza, gesty oraz głębokie, ostre kształtowanie fałdów szat okalających świętego. W ikonografii św. Paweł przedstawiany jest najczęściej jako dojrzały, ciemnowłosy mężczyzna z bujną, długą brodą oraz przerzedzonymi ponad czołem włosami. Jego atrybutem jest miecz przypominający męczeńską śmierć oraz księga – Paweł jest uważany za autora 13 listów, wchodzących w skład Nowego Testamentu. W przypadku omawianej rzeźby postać trzyma co prawda księgę, która mogłaby identyfikować św. Pawła, brak jednak drugiego z atrybutów – miecza. Co więcej, święty wspiera swoją lewą stopę na skale, która wskazuje raczej na osobę św. Piotra. Greckie słowo πέτρα (petra) znaczy tyle co skała. Z Ewangelii św. Mateusza wiadomo z kolei, że Chrystus miał zwrócić się do Piotra słowami: „Ty jesteś Piotr [czyli Skała], i na tej skale zbuduję Kościół mój, a bramy piekielne go nie przemogą” (Mt 18, 18). Również typ fizjonomiczny postaci wskazuje na to, że omawiana figura przedstawia św. Piotra: krótka, kędzierzawa broda oraz wyraźna łysina na czubku głowy. Prawa dłoń postaci została ułożona w ten sposób, że prawie pewne jest, że w tym miejscu pierwotnie znajdował się niezachowany do dziś atrybut – zapewne klucze.

Bibliografia

"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953
Kornecki Marian , "Sztuka sakralna", Kraków 1993
Wawel-Louis Józef , "Wieś Paczółtowice", Kraków 1874
Lepszy Leonard , "Sprawozdanie z wycieczki konserwatorskiej na posiedzeniu z dn. 18 II 1897" , [w:] "Teka Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej, t. 1" , Kraków 1900
Łepkowski Józef, "Przegląd zabytków przeszłości z okolic Krakowa", Kraków 1863 , s. 41-41
Małkowska-Holcerowa Teresa , "Paczółtowice. Dzieje kościoła parafialnego pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny od średniowiecza po czasu współczesne", Kraków 1998
Strzelichowski Piotr , "Wiadomość o kościele parafialnym w Paczółtowicach w Dyecezyi krakowskiej oraz o jego plebanach, parafianach i dobrodziejach, zebrana na podstawie dokumentów historycznych", Kraków 1900
"Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska", Warszawa 2016

Osoby związane z dziełem

Jak cytować?

Justyna Kuska, "Św. Paweł (?)", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/sw-pawel

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności