Św. Grzegorz Wielki lub św. Klemens I Rzymski

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
krakowski
Gmina
Krzeszowice
Miejscowość
Paczółtowice
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Krzeszowice
Parafia
Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny
Kościół
Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny
Tagi
barok rzeźba barokowa rzeźba małopolska rzeźba ołtarzowa rzeźba religijna rzeźba wczesnobarokowa rzeźba XVII wieku wczesny barok
Miejsce przechowywania
kruchta pod wieżą dzwonną, ściana południowa
Identyfikator
DZIELO/05146
Kategoria
rzeźba
Ilość
1
Czas powstania
pierwsza połowa XVII wieku
Technika i materiał
drewno rzeźbione, polichromowane i złocone
Wymiary podstawowe
wysokość – 82 cm
Autor noty katalogowej
Justyna Kuska
Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Polska

Dzieje zabytku

Omawiana rzeźba przedstawiająca świętego papieża, przechowywana w kruchcie świątyni paczółtowickiej, podobnie jak pozostałe eksponowane tam figury przedstawiające m.in. św. Piotra, św. Marcina z Tours to dzieło o nieustalonym pochodzeniu i autorstwie. Żadna z rzeźb nie została wspomniana w wizytacjach ani inwentarzach kościoła w Paczółtowicach, wobec czego ustalenie ich dziejów nie jest możliwe. W wydanym w 1953 roku tomie „Katalogu zabytków sztuki w Polsce” poświęconym zabytkom województwa krakowskiego grupę rzeźb określono lakonicznie jako „dziewięć posążków świętych męskich, barokowych”. Dziś w kruchcie świątyni przechowywanych jest ich siedem: omawiana figura świętego papieża, rzeźby św. Mikołaja, św. Marcina z Tours, św. Andrzeja, św. Piotra, św. Jana Chrzciciela i rzeźba przedstawiająca postać niezidentyfikowanego świętego króla. Na przełomie 1995 i 1996 roku wymienione figury poddane zostały konserwacji w pracowni profesora Ireneusza Płuski dziekana Wydziału Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych.





Opis

Rzeźba pełnoplastyczna, ścięta z tyłu, ustawiona na niewielkim postumencie. Święty ukazany w całej postaci, stojący frontalnie, w delikatnym kontrapoście, z lewą nogą lekko ugiętą w kolanie. Ręce postaci zgięte w łokciach. Prawa dłoń świętego spoczywa na piersi, lewa odsunięta jest w bok od ciała. Twarz papieża okrągła, pozbawiona zarostu, z pełnymi policzkami oraz podwójnym podbródkiem. Oczy duże migdałowate, wzrok skierowany przed siebie. Brwi wyraźne, łukowate, nos długi, prosty, usta niewielkie. Na głowie świętego umieszczona złota tiara. Papież ubrany jest w długą, czerwoną szatę oraz złotą, spiętą pod szyją kapę, której brzeg dekorowany jest wzorem z rombów. Na rękach postaci białe, sięgające łokci rękawice dekorowane czerwonymi krzyżami. Spod szaty widoczne czubki butów.

Zarys problematyki artystycznej

Jak już wspomniano pochodzenie i autorstwo omawianej rzeźby nie są ustalone. Jest to dzieło wczesnobarokowe, powstałe najpewniej w pierwszej połowie XVII wieku. Omawiana rzeźba raczej nie pochodzi z żadnego z obecnych ołtarzy w kościele paczółtowickim. Wiadomo, że co najmniej do 1633 roku w kościele znajdowały się trzy ołtarze – główny oraz dwa boczne, których wezwania nie są niestety znane. Obecny ołtarz główny wykonano na początku XVII wieku. Zastąpił on starszą, gotycką nastawę z rzeźbionym przedstawieniem sceny Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny. Poza figurami aniołów w zwieńczeniu nie posiadał on figuralnej dekoracji rzeźbiarskiej. Na jego szczycie wtórnie umieszczono osiemnastowieczną rzeźbę Chrystusa Zmartwychwstałego. Przed 1728 rokiem świątynia w Paczółtowicach wzbogaciła się o dwa barokowe ołtarze – ołtarz św. Józefa i ołtarz św. Joachima i św. Anny. W obu nastawach nie przewidziano jednak miejsca na figury świętych. Co najmniej od pierwszej połowy XIX wieku w kościele paczółtowickim znajdował się czwarty ołtarz – manierystyczne retabulum św. Mikołaja datowane na około 1630 rok. Według niepotwierdzonej źródłowo tradycji oraz starszej literatury pochodzi ono z katedry wawelskiej. W swoim obecnym kształcie ołtarz ten składa się z elementów dodanych do jego struktury w różnym czasie, m.in. siedemnastowiecznych, rzeźbionych figur św. Cecylii i św. Teresy z Avila, nieco mniejszych rzeźb ukazujących św. Piotra i św. Pawła (?) datowanych na XVIII wiek oraz obrazu przedstawiającego św. Benedykta wykonanego przed 1872 rokiem. Niestety informacje źródłowe nie są wystarczające, aby w pełni zrekonstruować pierwotny wygląd tego ołtarza. Trudno też spekulować czy omawiana rzeźba mogła być związana z tym zabytkiem. Dzieło przedstawia świętego, który sprawował godność papieża, o czym świadczy tiara tj. potrójna, papieska korona ukazana na głowie postaci. Być może chodzi o papieża Grzegorza I, który był biskupem Rzymu w latach 590-604. Grzegorz, nazywany Wielkim, był reformatorem liturgii i muzyki kościelnej. Zaliczany jest do grona doktorów Kościoła tj. świętych, którzy „wnieśli znaczący wkład w pogłębienie zrozumienia misterium Boga i wydatnie powiększyli bogactwo doświadczenia chrześcijańskiego”. W ikonografii św. Grzegorz przedstawiany jest najczęściej podczas pracy przy pulpicie pisarskim. Jego atrybutem jest unosząca się ponad głową papieża gołębica Ducha Świętego. W przypadku omawianej rzeźby w kościele paczółtowickim brak wspomnianego atrybutu dlatego trudno jest o jednoznaczne rozpoznanie świętego. Rzeźba może przedstawiać również papieża Klemensa I nazywanego Klemensem Rzymskim, który był patronem kamieniarzy. Biorąc pod uwagę bliskość kamieniołomu w Dębniku położonego o około trzy kilometry od kościoła paczółtowickiego, wydaje się prawdopodobne, że na wyposażeniu świątyni mogła znajdować się rzeźba przedstawiająca tego świętego. Klemens żył w I wieku, według tradycji był czwartym biskupem Rzymu (ok. 91-101). Zaliczany jest do grona ojców Kościoła i uważany za najstarszego znanego z imienia pisarza starochrześcijańskiego. Klemens zginął śmiercią męczeńską. Cesarz Trajan miał zesłać go na wygnanie do Pontu, gdzie został wrzucony do morza z kotwicą zawieszoną u szyi. Według innych, datowanych na IX wiek przekazów miejscem jego męczeństwa był Krym (Chersonez Taurydzki). Klemens miał tam pracować w kamieniołomie. Aby ratować swoich współwięźniów cierpiących z pragnienia prosił Baranka Bożego o pomoc. Jego modlitwy zostały wysłuchane – ze skał kamieniołomu wytrysnęło źródło. Jego atrybutem jest kotwica.

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

Dobry. Obiekt został odnowiony na przełomie 1995 i 1996 roku przez konserwatorów profesora Ireneusza Płuskę i Mariana Paciorka.

Streszczenie

Rzeźba przedstawiająca świętego papieża to wczesnobarokowe dzieło o nieustalonym pochodzeniu i autorstwie. Figura powstała najpewniej w pierwszej połowie XVII wieku. Brak informacji źródłowych nie pozwala ustalić, czy była ona związana z którymś z ołtarzy w kościele w Paczółtowicach. Dzieło przedstawia świętego, który sprawował godność papieża, o czym świadczy tiara tj. potrójna, papieska korona ukazana na głowie postaci. Być może chodzi o papieża Grzegorza I, który był biskupem w latach 590-604. Rzeźba może przedstawiać również papieża Klemensa I (ok. 91-101) nazywanego Klemensem Rzymskim, który był patronem kamieniarzy. Biorąc pod uwagę bliskość kamieniołomu w Dębniku położonego o około trzy kilometry od kościoła paczółtowickiego, wydaje się prawdopodobne, że na wyposażeniu świątyni mogła znajdować się rzeźba przedstawiająca tego świętego. Na przełomie 1995 i 1996 roku omawiana figura została poddana konserwacji w pracowni profesora Ireneusza Płuski w Nawojowej Górze.

Bibliografia

"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953
Małkowska-Holcerowa Teresa , "Paczółtowice. Dzieje kościoła parafialnego pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny od średniowiecza po czasu współczesne", Kraków 1998

Osoby związane z dziełem

Jak cytować?

Justyna Kuska, "Św. Grzegorz Wielki lub św. Klemens I Rzymski", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/sw-grzegorz-wielki-lub-sw-klemens-i-rzymski

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności