Św. Franciszek z Asyżu i Matka Boska Śnieżna

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
wielicki
Gmina
Niepołomice
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Niepołomice
Parafia
Opieki Matki Boskiej
Tagi
Maksymilian Romańczyk malarstwo monumentalne malarstwo XX wieku sztuka XX wieku witraż
Miejsce przechowywania
południowe ramę transeptu
Identyfikator
DZIELO/09619
Kategoria
witraż
Czas powstania
1937 rok
Miejsce (państwo, miasto, region geograficzny)
Kraków
Technika i materiał
szkło barwione
Wymiary podstawowe
szerokość – 140 cm
wysokość – 360 cm
Autor noty katalogowej
Justyna Kuska
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

Omawiany witraż został wykonany w 1937 roku w pracowni prowadzonej przez Maksymiliana Romańczyka przy ulicy św. Jana 30 w Krakowie. Jak można dowiedzieć się z inskrypcji umieszczonej w dolnej części witraża, dzieło zostało ufundowane przez członków III Zakonu św. Franciszka (tercjarzy) oraz mężczyzn i kobiety z parafii w Zabierzowie Bocheńskim. Po przeciwnej stronie transeptu (od strony południowej) znajduje się analogiczna kompozycja z medalionami mieszczącymi wizerunki św. Władysława i św. Anny w scenie Nauczania Marii. Witraże w zabierzowskiej świątyni uległy uszkodzeniu w 1945 roku w wyniku wybuchu składu amunicji w pobliskim Kłaju. Jak odnotowano w „Liber memorabilium” koszt napraw wyniósł 12 tysięcy złotych. W 1981 roku witraże zabezpieczono poprzez zamontowanie w każdym z okien dodatkowego przeszklenia.

Opis

Witraż w kształcie stojącego prostokąta zamkniętego łukiem półkolistym. Kompozycja ujęta geometryczną bordiurą w kolorach czerwonym oraz jasno- i ciemnożółtym. Wewnątrz pole w kształcie stojącego prostokąta zamkniętego łukiem półkolistym z wpisanymi dwoma ostrołukami tworzącymi rodzaj gotyckiego biforium. W jego górnej części motyw kłosów oraz winnych gron. W polu z lewej strony kompozycji owalny medalion mieszczący przedstawienie św. Franciszka z Asyżu ubranego w brązowy habit przepasany sznurem, z kapturem na głowie, umieszczone na tle pejzażu. Święty ukazany frontalnie w tzw. długim popiersiu. W prawej ręce trzyma podwójny krzyż, w lewej otwartą księgę. Wokół głowy nimb. Poniżej medalionu godło tercjarzy (skrzyżowane ręce Chrystusa i św. Franciszka ze śladami po gwoździach w dłoniach, między którymi złoty krzyż na przecięciu ramion z koroną cierniową, u dołu błękitna wstęga) w jasnozielonym polu w kształcie rombu oraz inskrypcja „FUNDACJA / III ZAKON TERCJARZY R(OKU) P(AŃSKIEGO) 1937”. W polu z prawej strony kompozycji owalny medalion mieszczący wizerunek Matki Boskiej Śnieżnej na tle błękitnego nieba. Maria ukazana frontalnie, w tzw. długim popiersiu z głową zwróconą w trzech czwartych w lewo. Lewą ręką podtrzymuje Dzieciątko, prawa dłoń na tej samej wysokości z wyprostowanym palcem wskazującym i środkowym. Maria przedstawiona jako kobieta o owalnej twarzy z dużymi szeroko otwartymi oczami, prostym nosem i niewielkich, wąskich ustach. Jest ubrana w złote szaty – suknię z długimi rękawami oraz bogato zdobiony ornamentem roślinnym płaszcz. Na głowie złota chusta zdobiona ornamentem roślinnym oraz rozbudowana korona w typie zamkniętym zwieńczona krzyżem. Wokół głowy promienisty nimb. Dzieciątko przedstawione w pozycji siedzącej z ciałem zwróconym w trzech czwartych w kierunku Marii. Głowa uniesiona lekko do góry, prawa dłoń wyciągnięta do przodu wykonuje gest błogosławieństwa. W lewej dłoni Dzieciątko trzyma zamkniętą księgę. Postać jest ubrana w złotą tunikę z długimi rękawami zdobioną ornamentem roślinnym. Spod szat widoczne bose stopy. Na głowie Dzieciątka korona w typie zamkniętym zwieńczona krzyżem. Poniżej inskrypcja „FUNDACJA / RÓŻE MĘŻCZYZN I KOBIET R(OKU) P(AŃSKIEGO) 1937” oraz w prawym, dolnym rogu kompozycji sygnatura „Wy[konał] M[aksymilian] Romańczyk / Kraków”. Tło witraża wypełnia ukośna kratownica w kolorach jasnozielonym i białym (szkło bezbarwne).



Zarys problematyki artystycznej

Zespół witraży wypełniający okna naw oraz prezbiterium kościoła w Zabierzowie Bocheńskim został wykonany w krakowskim Zakładzie Witrażów i Oszkleń Artystycznych Maksymiliana Romańczyka w latach 1937-1938. Historia tego przedsiębiorstwa sięga początku lat trzydziestych XX wieku. Bracia Maksymilian i Fryderyk Romańczykowie wcześniej byli zatrudnieni w firmie witrażowniczej S. G. Żeleński. Jednak na początku lat trzydziestych rozstali się z dotychczasowym pracodawcą i związali się z zakładem prowadzonym przez Jana Kusiaka, który od lat dwudziestych XX wieku dzierżawił dawną firmę szklarską Teodora Zajdzikowskiego zlokalizowaną przy ul. św. Jana (zał. 1880). Fryderyk Romańczyk w 1931 roku założył własną pracownię w Siemianowicach Śląskich. Jego brat natomiast w bliżej nieznanych okolicznościach przejął zakład od wspomnianego wyżej Jana Kusiaka. Jak uważa Danuta Czapczyńska-Kleczyńska, nastąpiło to w pierwszej połowie lat trzydziestych XX wieku, najpewniej do 1934 roku. Funkcjonująca pod auspicjami Maksymiliana Romańczyka firma działała do 1945 roku. Zakład wykonywał liczne zlecenia na terenie Małopolski i województwa śląskiego, m.in. zespół witraży o tematyce eucharystycznej w prezbiterium kościoła św. Mikołaja w Rychwałdzie (1935), witraże w kościele św. Zygmunta w Żelichowie (1938), w kościele świętych Apostołów Piotra i Pawła w Mszance (1939). W 1937 roku pracownia Romańczyka wykonała bliżej nieokreślone prace w kościele parafialnym w Grybowie. W tym samym roku zaczęto również realizować zamówienie dla kościoła w Zabierzowie Bocheńskim. Część witraży została ukończona w 1937 roku, pozostałe powstały już w 1938 roku. Jak pisze Tomasz Szybisty: „stylistyka partii figuralnych w kompozycjach „Serce Jezusa" i „Serce Marii" w prezbiterium sięga jeszcze wyraźnie do rozwiązań dziewiętnastowiecznych (idealizowane typy postaci), które czytelne są także w pozostałych medalionach z wizerunkami świętych, jednak już w nieco bardziej zmodernizowanej redakcji, odwołującej się do malarstwa młodopolskiego i nurtów współczesnych (zastosowanie przeskalowanych motywów roślinnych oraz charakterystycznych pasowych teł). W niektórych witrażach, zwłaszcza, górnych partiach kompozycji „Św. Stanisław Kostka” i „Św. Teresa od Dzieciątka Jezus”, dochodzą również wyraźnie do głosy inspiracje art déco". Omawiany witraż stanowi przykład niezbyt skomplikowanej kompozycji o tematyce religijnej, jakie zakład Romańczyka wykonywał w drugiej połowie lat trzydziestych XX wieku, posługując się gotowymi rozwiązaniami ikonograficznymi i kompozycyjnymi. Część figuralna kompozycji przedstawia św. Franciszka z Asyżu oraz Matkę Boską Śnieżną. Wizerunek św. Franciszka odnosi się do fundatorów witraża – tercjarzy franciszkańskich, o czym informuje umieszczone poniżej medalionu godło III Zakonu św. Franciszka oraz inskrypcja fundacyjna. Tercjarze (łac. tertius – trzeci), nazywani także Franciszkańskim Zakonem Świeckich, to stowarzyszenie mające swoje korzenie w średniowiecznym franciszkańskim ruchu pokutniczym. Jego członkowie prowadzili życie zgodne z duchem zakonu franciszkańskiego, pozostając jednak osobami świeckimi. Pierwsze wspólnoty tercjarskie powstały na ziemiach polskich już w XIII wieku, jednak najbardziej dynamicznym okresem rozwoju tercjarstwa franciszkańskiego były lata międzywojenne (1918-1939). Przedstawienie Matki Boskiej ufundowane przez zabierzowskich parafian to z kolei powtórzenie cudownego wizerunku Matki Boskiej Śnieżnej nazywanej także „Salus Populi Romani” (z wł. Ocalenie Ludu Rzymskiego) znajdującego się w bazylice Santa Maria Maggiore w Rzymie.

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

Dobry.

Streszczenie

Witraż został wykonany w 1937 roku w pracowni prowadzonej przez Maksymiliana Romańczyka przy ulicy św. Jana 30 w Krakowie. Jak można dowiedzieć się z inskrypcji umieszczonej w dolnej części witraża dzieło zostało ufundowane przez członków III Zakonu św. Franciszka (tercjarzy) oraz mężczyzn i kobiety z parafii w Zabierzowie Bocheńskim. Część figuralna kompozycji przedstawia św. Franciszka z Asyżu oraz Matkę Boską Śnieżną. Wizerunek św. Franciszka odnosi się do fundatorów witraża – tercjarzy franciszkańskich, o czym informuje umieszczone poniżej medalionu godło III Zakonu św. Franciszka. Przedstawienie Matki Boskiej ufundowane przez przez zabierzowskich parafian to z kolei powtórzenie cudownego wizerunku Matki Boskiej Śnieżnej nazywanej także „Salus Populi Romani” (z wł. Ocalenie Ludu Rzymskiego) znajdującego się w bazylice Santa Maria Maggiore w Rzymie.

Bibliografia

Kuczkowski Mirosław, "Herb franciszkański w polskich publikacjach tercjarskich" , „Studia Elbląskie” , s. 169-184
Laskowski Andrzej, "Zespół witraży w kościele parafialnym w Mszance koło Gorlic. Przyczynek do dziejów witrażownictwa krakowskiego 2. ćwierci XX wieku" , „Analecta Cracoviensia” , s. 273-303
Natanek Piotr, "Informator Archidiecezji Krakowskiej 2000. Parafie i kościoły", Kraków 2000
"Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska", Warszawa 2016
Czapczyńska-Kleszczyńska Danuta, Szybisty Tomasz, "Korpus witraży z lat 1800-1945 w kościołach rzymskokatolickich metropolii krakowskiej i przemyskiej, t. 1: Archidiecezja Krakowska, dekanaty krakowskie", Kraków 2014

Osoby związane z dziełem

Jak cytować?

Justyna Kuska, "Św. Franciszek z Asyżu i Matka Boska Śnieżna", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/sw-franciszek-z-asyzu-i-matka-boska-sniezna

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności