Ołtarz boczny

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
Kraków
Gmina
Kraków
Miejscowość
Kraków
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Parafia
Klasztor Sióstr Bernardynek
Tagi
mała architektura sztuka pierwszej połowy XVIII wieku
Miejsce przechowywania
pierwsze przęsło wschodniej ściany nawy
Identyfikator
DZIELO/24830
Kategoria
ołtarz
Ilość
1
Czas powstania
przed 1729 rokiem
Technika i materiał
drewno cięte, techniki stolarskie i rzeźbiarskie, polichromowanie, złocenie
Wymiary podstawowe
szerokość – 3 m
wysokość – 8 m
Autor noty katalogowej
Paulina Kluz
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

Ołtarz Matki Bożej został wykonany najpewniej przed 1729 rokiem, gdyż w tym roku Mikołaj Kunicki konsekrował retabulum Matki Bożej, co prawdopodobnie odnosi się do omawianego dzieła. Nie wiadomo, w jakim czasie został ustawiony na miejscu poprzedniego ołtarza z 1702 roku. W 1934 roku podczas renowacji kościoła odmalowano ołtarz. W latach siedemdziesiątych XX wieku (po 1972) odnowiono w kościele wszystkie retabula. Ołtarz Matki Bożej przeszedł pełną konserwację w latach 2008-2009.

Opis

Nastawa architektoniczna, jednoosiowa, jednokondygnacyjna ze zwieńczeniem, ustawiona na dwustrefowym cokole z wyodrębnionymi dwoma prostopadłościanami. Ołtarz prostopadłościenny, z drewnianą mensą. Antepedium ujęte profilowaną, złoconą ramą, na tle fioletowego pola mandorla z chrystogramem Chi Rho oraz literami alfa i omega, w glorii promienistej. Cokół w górnej strefie dekorowany płycinami wypełnionymi akantem. Nastawa flankowana parą pilastrów o kanelowanych trzonach i stojących przed nimi kolumn o kapitelach kompozytowych i kręconych trzonach, oplecionych akantem, ustawionych pod kątem na zewnątrz, dźwigających pełne belkowanie, wyłamane na ich osi, o fryzie dekorowanym rozetami, z siedzącymi na nim puttami. Pole centralne niemal w całości wypełnione wnęką ujętą profilowaną ramą w formie stojącego prostokąta o wklęsłych górnych narożach. We wnęce obraz z przedstawieniem Niepokalanego Poczęcia Matki Boskiej, na zasuwie św. Anna Samotrzeć. Nad obrazem, w polu belkowania kartusz utworzony z akantu, girland i zwisów z napisem „POD / TWOJĄ OBRONĘ / UCIEKAMY / SIĘ”. Kondygnacja ujęta uszami utworzonymi z akantu. Zwieńczenie w formie stojącego prostokąta o lekko wklęsłych bokach, zamknięte fragmentem segmentowego gzymsu zakończonego wolutami, dekorowanego obłokami, liśćmi oraz figurą putta i uskrzydlonych główek anielskich. W polu obraz św. Róży z Viterbo w formie zbliżonej do trapezu o wklęsłych podstawach, ujęty profilowaną ramą. Zwieńczenie flankowane uszami z akantu i kampanuli. Struktura polichromowana w kolorze zielonym, ze złoconymi kolumnami, profilami i ornamentyką.

Zarys problematyki artystycznej

W dotychczasowej literaturze wykonanie wszystkich czterech ołtarzy bocznych przypisywanie było Jerzemu Hankisowi. Ołtarz Matki Bożej różni się jednak pod względem struktury architektonicznej od pozostałych ołtarzy oraz od tych tworzonych w jego warsztacie. Zapewne na miejsce poprzedniego ołtarza z 1702 roku wykonanego przez Jerzego Hankisa postawiono obecny. Poprzednie retabulum pod względem struktury architektonicznej było zapewne identyczne z ołtarzem św. Franciszka, który stanowi dla niego parę w pierwszym przęśle nawy.
Romuald Gustaw w monografii kościoła św. Józefa pisze, że mniej więcej w połowie XVIII wieku do kościoła przybyły nowe ołtarze. Rzeczywiście, w pierwszej połowie XVIII wieku w kościele odnotowano siedem ołtarzy, a więc główny i sześć bocznych. W 1729 roku Mikołaj Kunicki konsekrował ołtarz Matki Bożej, co prawdopodobnie odnosi się do omawianego retabulum. Można w tym miejscu postawić hipotezę, że ołtarz Matki Bożej powstał przed 1729 rokiem i został ustawiony w kościele. W późniejszym czasie (w XIX wieku lub podczas pierwszej dużej renowacji kościoła w 1913 roku) retabulum Matki Bożej ustawiono na miejscu dawnego ołtarza Wniebowzięcia z 1702 roku.
Struktura ołtarza przedstawia typ aediculowy, a więc najpopularniejszej jednokondygnacyjnej nastawy ujętej parą podpór, ze zwieńczeniem. Kolumny o skręconych trzonach stosowane były już końcem XVII wieku i pojawiały się często później, przez cały wiek XVIII. Jakkolwiek ornamentyka ołtarza wykorzystująca akant i kampanule jest charakterystyczna dla pierwszej ćwierci XVIII wieku. Forma ołtarza i jego dekoracji również wskazują na czas powstania przed 1729 rokiem.



Stan zachowania / Prace konserwatorskie

Dobry, po konserwacji w latach 2008-2009.

Streszczenie

Ołtarz Matki Bożej został wykonany najpewniej przed 1729 rokiem. Nie wiadomo, w jakim czasie został ustawiony na miejscu poprzedniego ołtarza z 1702 roku. Forma ołtarza i jego dekoracji wskazują na czas powstania przed 1729 rokiem.

Bibliografia

Gustaw Romuald, "Klasztor i kościół św. Józefa ss. Bernardynek w Krakowie 1646-1946", Kraków 1947
"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 4: Miasto Kraków, cz. 2: Kościoły i klasztory śródmieścia, z. 1", Warszawa 1971
Samek Jan, "Hankis Jerzy" , [w:] "Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 3" , red.Maurin Białostocka Jolanta, Derwojed Janusz , Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1979 , s. 23-24
Kracik Jan, "Konsekracje kościołów i ołtarzy w diecezji krakowskiej w XVII-XVIII wieku" , „Nasza Przeszłość” , s. 111-147

Jak cytować?

Paulina Kluz, "Ołtarz boczny", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/oltarz-boczny-53

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności