Ołtarz boczny

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
myślenicki
Gmina
Pcim
Miejscowość
Pcim
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Pcim
Parafia
Parafia św. Mikołaja Biskupa
Tagi
krucyfiks ołtarz boczny św. Anna Samotrzeć
Miejsce przechowywania
kościół, transept
Identyfikator
DZIELO/14636
Kategoria
ołtarz
Ilość
1
Czas powstania
druga połowa XVII wieku, przekształcony w XIX wieku
Technika i materiał
drewno, techniki stolarskie, snycerskie, rzeźbiarskie, marmoryzacja, srebrzenie, złocenie
Autor noty katalogowej
Maria Działo
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

Według tradycji ołtarz pochodzi z kościoła św. Agnieszki na Stradomiu w Krakowie. Jednak w rzeczywistości został zapewne przeniesiony ze starego drewnianego kościoła w Pcimiu, gdzie był wzmiankowany w wizytacji z 1730 roku, jako „nowy ołtarz Ukrzyżowania Pańskiego – niedawno odnowiony”. Zapewne powstał w drugiej połowie XVII wieku, bo nie wymienia go jeszcze wizytacja z 1664 roku. W świątyni wiszą na ścianach naddatki ołtarza Ukrzyżowania w postaci manierystycznych płaskorzeźb aniołów, które usunięto z niego podczas umieszczania go w nowym kościele lub w trakcie konserwacji przeprowadzonej w latach sześćdziesiątych XX wieku.

Opis

Nastawa ołtarzowa architektoniczna, dwukondygnacyjna, jednoosiowa z promienistą glorią w zwieńczeniu. Ołtarz prostopadłościenny, ustawiony na jednym stopniu, antependium zdobione dwiema prostokątnymi płycinami i środkową w kształcie kwadratu. Płyciny prostokątne wypełnione ornamentem akantowym, środkowa z medalionem, w polu którego umieszczony jest grecki krzyż o trójlistnie zakończonych ramionach, ukazany na tle czterech wiązek promieni. Tabernakulum w formie prostopadłościennej skrzynki z trzech stron flankowanej parami pilastrów hermowych, zamknięte profilowanym gzymsem. Drzwiczki w kształcie stojącego prostokąta, wypełnione rzeźbioną dekoracją manierystyczną.

Dwukondygnacyjne retabulum ustawione jest na podwójnym cokole, ujęte parą pilastrów i ustawionych przed nimi kolumnami. Podpory wspierają wyłamane belkowanie i przerywany przyczółek, na którym usadzona jest para aniołków. Kolumny ustawione są na bazach, trzony bogato dekorowane winną latoroślą, ornamentem małżowinowo-chrząstkowym i główkami aniołków skierowanymi na wprost, kapitele kompozytowe. W polu głównym w prostokątnej, płytkiej wnęce umieszczony jest krucyfiks na tle malowanej Golgoty. Po bokach tabernakulum stoją ustawione rzeźby: św. Jana Ewangelisty po lewej stronie i Matki Boskiej po prawej stronie. Druga kondygnacja ustawiona na niskim cokole, ujęta parą zdwojonych pilastrów i parą kolumn podtrzymujących przerwane belkowanie, nad osią boczną ukośne, na którego szczycie usadzona jest para aniołków. W polu środkowym w ramie o kształcie stojącego prostokąta obraz św. Anny Samotrzeć. Na szczycie promienista gloria z półpostacią Boga Ojca na tle obłoków. Pierwsza i druga kondygnacja flankowane uszami z liści akantu. W partii fryzu dwie niewielkie główki aniołków, w pierwszej strefie cokołowej płyciny z liśćmi akantu, a w drugiej rozety. Struktura marmoryzowana w kolorze jasnobeżowym z czerwonym, brązowym i żółtym żyłkowaniem; ornamentyka i detale złocone oraz srebrzone.

Zarys problematyki artystycznej

Analiza stylistyczna struktury i elementów dekoracyjnych pozwala przypuszczać, że ołtarz powstał w drugiej połowie XVII wieku. Stanowi typowy przykład dla tego okresu struktury ołtarzowej cechującej się prostą, dwukondygnacyjną, jednoosiową formą dekorowaną ornamentem małżowinowo-chrząstkowym. Charakterystyczne są również umieszczone na ołtarzu uskrzydlone główki aniołków skierowane na wprost i z szyją podwiązaną drapowaną chustą umieszczone na kolumnach – w sposób typowy dla XVII wieku. Z tego okresu pochodzą również rzeźby umieszczone w nastawie ołtarzowej. Posiadają cechy charakterystyczne dla plastyki wczesnobarokowej o sztywnym sposobie kształtowania sylwetki oraz drapowania szat pozbawionego silnej ekspresji i przyjmującego formę rurkowatych fałd, przylegających ciasno do ciała i opadających równolegle w dół. Ołtarz uległ jednak różnych przeobrażeń na przestrzeni dziejów między innymi zmieniono wówczas uszy zdobiące boki ołtarza, wymieniono antependium, figury aniołów w zwieńczeniu, dodano również rzeźbę Boga Ojca i promienista glorię.

Streszczenie

Ołtarz boczny został wykonany w drugiej połowie XVII wieku. W polu głównym znajduje się krucyfiks umieszczony na tle malowanej Golgoty, a po bokach rzeźby św. Jana Ewangelisty oraz Matki Boskiej Bolesnej. W drugiej kondygnacji ołtarza umieszczony jest obraz św. Anny Samotrzeć, a na szczycie późniejsza rzeźba Boga Ojca na tle promienistej glorii.

Bibliografia

Sadowski Piotr, "Gmina Pcim. Monografia geograficzno-historyczna", Pcim 2003
"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953
"Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska", Warszawa 2016

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Jak cytować?

Maria Działo, "Ołtarz boczny", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/oltarz-boczny-182

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności