Matka Boska z Dzieciątkiem

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
krakowski
Gmina
Zabierzów
Miejscowość
Rudawa
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Krzeszowice
Parafia
Wszystkich Świętych
Tagi
Hodegetria malarstwo gotyckie
Miejsce przechowywania
prezbiterium, ołtarz główny, obraz za zasuwą
Identyfikator
DZIELO/06103
Kategoria
obraz
Ilość
1
Czas powstania
około 1430-1440
Technika i materiał
tempera na desce, folia srebrna laserowana, folia złota laserowana, drewno lipowe
Wymiary podstawowe
szerokość – 73,3 cm
wysokość – 116,5 cm
Autor noty katalogowej
Józef Skrabski, Ewa Rudnicka
Uznanie autorstwa 4.0

Dzieje zabytku

Z uwagi na fakt, że Rudawa należała do kapituły katedralnej, istnieje przypuszczenie, że obraz mógł pochodzić z katedry na Wawelu. W 1574 roku kapituła wydała uchwałę, która polecała wydać kościołom wiejskim stare obrazy ze skarbca. Według Jerzego Gadomskiego obraz mógł być pierwotnie przeznaczony do jednego z kościołów krakowskich, a został przekazany do Rudawy przez krakowską kapitułę katedralną, np. z okazji odnowienia rudawskiej świątyni w 1614 roku i ponownej konsekracji w 1619 roku. W najstarszej wizytacji kościoła z 1598 roku wzmiankowane są trzy ołtarze, ale bez podania wezwań. Dopiero w wizytacji z 1602 roku wspomniano ołtarz pod wezwaniem Matki Boskiej. W następnej wizytacji z 1616 roku wpisano ołtarz „B. V. Mariae ut fertur gratiosae” (obraz Matki Boskiej słynący łaskami). Z akt następnej wizytacji z 1619 roku wiadomo, że obraz posiadał srebrną sukienkę i liczne wota. Przed 1850 rokiem był umieszczony w ołtarzu bocznym, ale wkrótce został z niego usunięty i zawieszony na ścianie. Staraniem księdza Józefa Łobczowskiego sprawiono do obrazu nową haftowaną sukienkę (aksamitną sukienkę wykonała siostra Krystyna Jędrkiewicz ze Zgromadzenia Sióstr Felicjanek na Smoleńsku w Krakowie) oraz tło ze srebrnej blachy. Odnowiony wizerunek po powrocie do Rudawy umieszczony został w bocznym ołtarzu św. Marii Magdaleny, gdzie został poświęcony przez kardynała Albina Dunajewskiego 9 lutego 1891, a następnie z inicjatywy proboszcza Józefa Łobczowskiego, jeszcze w 1891 roku, przeniesiony do odnowionego wówczas ołtarza głównego. W latach 1968-1970 obraz został odnowiony przez Zofię Knaus. Po konserwacji wrócił do Rudawy w 1970 roku. Na uroczystość Wszystkich Świętych przyjechał kardynał Karol Wojtyła, który odprawił uroczystą sumę, wygłosił kazanie i poświęcił odnowione dzieło. W kronice odnotowano, że parafianie niechętnie przyjęli odnowiony wizerunek, gdyż był bez sukienki, koron i ozdób oraz że był zbyt „ciemny”.


Opis

W polu o kształcie stojącego prostokąta, ukazana Matka Boska w półpostaci, w ujęciu frontalnym z Dzieciątkiem podtrzymywanym na lewym ramieniu. Głowa Marii lekko pochylona w stronę Jezusa. Twarz ukazana niemal frontalnie, wydłużona, zwężająca się ku dołowi, oczy duże o ciężkich powiekach, podkreślone ciemną kreską, prosty wąski nos i małe usta. Wzrok Marii skierowany bezpośrednio na widza. Prawa dłoń wąska, o bardzo wydłużonych palcach, ułożona poziomo, sztywno wyprostowana z odwiedzionym kciukiem, wskazuje na Dzieciątko, lewa dłoń przytrzymuje jego nogi.
Maria jest ubrana w płaszcz okrywający głowę, układający się miękkimi fałdami i spięty pod szyją ozdobną broszą ze złocistym laserunkiem. Płaszcz, pierwotnie ciemnobłękitny, obecnie zzieleniały (rozłożony azuryt), ozdobiony niesymetrycznie rozmieszczonym, złoconym ornamentem patronowym (rozetki w dwóch rodzajach wzorów) i obszyty na brzegach wąskim złoconym paskiem, ponad którym widnieje koronka z ornamentu w kształcie trójliścia. Podszewka, widoczna w odwinięciach przy twarzy i w fałdach poniżej prawej dłoni, ciemnoczerwona. Spod płaszcza, na głowie wystaje rąbek białej, bardzo delikatnie malowanej, przezroczystej chusty. Ukazująca się spod płaszcza suknia Marii ciemnobłękitna, o półokrągłym wykroju przy szyi i wąskim rękawie. Lamówkę i mankiet rękawa tworzy szeroki pas złocistego obszycia ozdobionego koronką analogiczną do obszycia płaszcza.
Jezus jest ukazany w pozycji siedzącej, lekko pochylony ku Matce, z głową zwróconą w jej kierunku. Chrystus unosi prawą rękę w geście błogosławieństwa, w lewej trzyma wsparty o kolano ewangeliarz. Stopy Jezusa, zwłaszcza lewa, o nienaturalnie długich, wąskich palcach, zaś prawa odwrócona. Dzieciątko ubrane w tunikę w kolorze czerwieni złamanej brązem (przemytej), z rozmieszczonym nieregularnie złotym ornamentem patronowym i szerokim złoconym obszyciem, pośrodku którego biegnie zygzakowata linia, tworząca trójkąty z wpisaną formą trójliścia. Patron na tunice złożony z dwóch odwróconych do siebie półksiężyców z poziomo biegnącymi promieniami. Tunika ma jasnozieloną podszewkę, widoczną w odwinięciu nad prawą nóżką. Fałdy szaty układające się miękko, ledwo widoczne, z wyjątkiem charakterystycznej fałdy przy szyi Dzieciątka.
Księga trzymana przez Jezusa, przedstawiona grzbietem na zewnątrz, z czerwoną oprawą z dwoma złotymi wąskimi okuciami i pięcioma zielonymi rautami, rozmieszczonymi w rogach i na środku okładki. Pomiędzy okładkami widoczne białe brzegi kart.
Karnacje Marii i Jezusa malowane intensywnym różem, modelowanym bielą i szarością. Włosy okalające głowę Dzieciątka, ułożone ornamentalnie, brunatne z pasmami bladej żółcieni. Nimby Matki Boskiej i Dzieciątka, zaznaczone pucowanym ornamentem w kształcie trójliścia występującego na sukni i płaszczu Marii, zachodzące na siebie. Tło obrazu złocone, na desce lipowej przymocowanej do ramy, w której umieszczono obraz.

Zarys problematyki artystycznej

Obraz należy do typu ikonograficznego Hodegetrii (z języka greckiego – wskazująca drogę), popularnego w sztuce Małopolski i Śląska w XV wieku. Matka Boska jest ukazana frontalnie, w półpostaci, z Dzieciątkiem na ręku, na którego wskazuje prawą ręką. Wskazuje na Chrystusa – Emanuela. Typ ten był niezwykle popularny w sztuce bizantyńskiej i ruskiej (jedną z najsłynniejszych ikon jest obraz Matki Boskiej Smoleńskiej). Jerzy Gadomski zidentyfikował około 50 tego typu wizerunków. Uczony zaliczył obraz do wcześniejszego z dwóch podstawowych wariantów Hodegetrii, jakie wykształciły się w Małopolsce w połowie XV wieku. Wariant ten charakteryzuje się ujęciem Matki Boskiej do pasa, stosowaniem dekoracji patronowej pokrywającej powierzchnię szat i zdobieniem brzegów płaszcza Marii drobnym ornamentem. Zdaniem Ewy Śnieżyńskiej-Stolot kompozycja obrazu w Rudawie oparta została na tym samym italo-bizantyńskim pierwowzorze, co wizerunek Hodegetrii w kościele św. Wincentego w Doudlebach, a do tej grupy należy również obraz w Jakubowicach, a także obrazy w klasztorze Dominikanów i w katedrze wawelskiej w Krakowie. Także Gadomski uważał, że małopolskie Hodegetrie naśladują bizantyńskie wzorce, które zostały zmodyfikowane w duchu sztuki zachodniej we Włoszech w XIV wieku. Najbliższa rudawskiej jest Madonna z Jakubowic i z kościoła Dominikanów w Krakowie, choć grono dzieł zbliżonych jest szersze, reprezentowane przez obrazy w kościołach w Modlnicy, Gołczy, Kętach, Skalniku, Jazowsku i Wojkowicach.

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

Bardzo dobry.

Literatura

Rudnica Ewa, Inwentarz kościoła parafialnego p.w. Wszystkich Świętych w Rudawie, praca licencjacka napisana w Instytucie Historii Sztuki i Kultury Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie pod kierunkiem dr. Józefa Skrabskiego, Kraków 2011.

Streszczenie

Obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem powstał około 1430-1440 roku. Należy do popularnego w Małopolsce typu ikonograficznego Hodegetrii, wywodzącego się ze sztuki bizantyńskiej, a zaadaptowane w sztuce zachodniej. Najbliższa rudawskiej jest Madonna z kościoła w Jakubowicach i z kościoła Dominikanów w Krakowie.

Bibliografia

Ziarkowski Dominik, "Kościół pod wezwaniem Wszystkich Świętych w Rudawie", Kraków 2013
Małkiewiczówna Helena, "Rudawa" , [w:] "Hodegetrie krakowskie 1400-1450" , Kraków 2015 , s. 190-197
Chrzanowski Tadeusz, Kornecki Marian , "Sztuka Ziemi Krakowskiej", Kraków 1982
Gadomski Jerzy, "Imagines Beatae Mariae Virginis Gratiosae Małopolski typ Hodegetrii z XV wieku" , „Folia Historiae Artium” , s. 29-48
"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953
Łobczowski Józef, "Rudawa. Kościół, probostwo, parafia", Kraków 1916
Gadomski Jerzy , "Gotyckie malarstwo tablicowe Małopolski 1420-1470", Warszawa 1981
Śnieżyńska-Stolot Ewa, "Kult italo-bizantyjskich obrazów maryjnych w Europie Środkowej w XIV w." , „Studia Claramontana” , s. 14-26

Jak cytować?

Józef Skrabski, Ewa Rudnicka, "Matka Boska z Dzieciątkiem", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/matka-boska-z-dzieciatkiem-22

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności