Kościół Trójcy Świętej

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
nowotarski
Gmina
Nowy Targ
Miejscowość
Łopuszna
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Niedzica
Parafia
Świętej Trójcy
Tagi
architektura drewniana gont kościół drewniany późny gotyk
Identyfikator
DZIELO/21805
Kategoria
kościół
Ilość
1
Czas powstania
druga połowa XV wieku, koniex XV lub początek XVI wieku; XVII wiek; około 1935 roku
Technika i materiał
drewno, techniki ciesielskie i rzeźbiarskie; gont; blacha
Autor noty katalogowej
Agata Felczyńska
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

Pierwsza wiadomość o kościele w tym miejscu pochodzi z 1400 roku. Obecny został wybudowany, jak szacują różni badacze, w drugiej połowie XV wieku, w końcu XV lub na początku XVI wieku i konsekrowany w 1504 roku pod wezwaniem Trójcy Świętej, Narodzenia Najświętszej Marii Panny, św. Stanisława i św. Antoniego Opata. W czasie budowy wykonano pierwszą polichromię (patronową). Świątynia była wielokrotnie przebudowywana. W XVII wieku dostawiono wieżę, później również kruchty i wieżyczkę na sygnaturkę, po 1728 roku wnętrze nakryto pozornym sklepieniem o formie spłaszczonej kolebki. W latach 1932-1939 kościół był odnawiany i mocno przerobiony, również z powodu powodzi w 1934 roku. Całą budowle posadowiono na kamiennej podmurówce, wymieniono elementy konstrukcji, wybudowano kruchty i powiększono przybudówkę. Poza tym zburzono ogrójec, który znajdował się na wschodniej ścianie prezbiterium, gotyckie ostrołukowe portale oraz drzwi z okuciami zastąpiono nowymi – prostokątnymi, wymieniono również belkę tęczową i podłogi. W 1935 roku wykonano nową polichromię i rozłożono barokowy ołtarz główny. Zastąpiono go gotyckim retabulum, które wcześniej znajdowało się przy ścianie bocznej. Po 1997 roku i zniszczeniach wywołanych powodzią trzeba było podjąć kolejne prace. W latach 2005-2006 budynek przeszedł gruntowną konserwację, m.in. zrekonstruowano dzwonnicę i powiększono kruchtę, w 2008 roku odnowiono dach.

Opis

Kościół jednonawowy, prezbiterium oddzielone ścianą tęczową z poprzeczną belką. Stropy pokryte dekoracją malarską imitującą kasetony z rozetami, z przedstawieniem Matki Boskiej z Dzieciątkiem w prezbiterium, św. Michała Archanioła w nawie oraz klęczących aniołów na ścianach. W dolnej partii ściany niebieskie, z biegnącą dookoła inskrypcją, a do jednej trzeciej wysokości od dołu w kolorze drewna. W przedsionku polichromia patronowa o motywach geometrycznych, roślinnych, zwierzęcych itd. W nawie od zachodu chór muzyczny z dekoracją malarską roślinną i antropomorficzną. Nawa i prezbiterium naryte pozornym sklepieniem w kształcie spłaszczonej kolebki ze skośnymi fasetami. W nawie głównej jedno duże okno w kształcie stojącego prostokąta, bliżej chóru drugie, niewielkie, w kształcie leżącego; kolejne w wieży, przedsionku i prezbiterium. Główne wejście od zachodu, drugie przez kruchtę od południa, trzecie do zakrystii. Portal południowy prostokątny, osłonięty daszkiem, poniżej trójkątnego szczytu wypełnionego oknem. Od zachodu kwadratowa wieża o pochyłych ścianach pobitych gontem, z nadwieszoną, nieco występującą izbicą szalowaną pionowymi deskami, na dolnych końcach ozdobnie wycinanymi. Ściany obłożone gontem, gładkie. Nad nawą i prezbiterium dach jednokalenicowy, gontowy, wieża z ostrosłupowym hełmem. Nad nawą barokowa wieżyczka na sygnaturkę kryta blachą.
Najcenniejszym elementem wyposażenia jest gotyckie retabulum ołtarzowe pełniące od 1935 roku rolę ołtarza głównego w miejsce rozebranego, barokowego. Oprócz niego szczególne znaczenie mają fragmenty zachowanej polichromii patronowej z około 1500 roku.

Zarys problematyki artystycznej

Późnogotycka świątynia w Łopusznej zaliczana jest do grupy kościołów podhalańskich wraz z budowlami w Harklowej, Grywałdzie, Dębnie i św. Anny w Nowym Targu. Ich cechą charakterystyczną są prostokątnie zamknięte prezbiteria. Kościół należy do „drugiej generacji” drewnianych świątyń gotyckich, których plan rozwinął się z najprostszego typu czworobocznej budowli do dwuczłonowej, złożonej z nawy i przeznaczonego dla duchowieństwa prezbiterium, do którego od wczesnych czasów przylegała zakrystia. W omawianej grupie w oczy rzuca się skomplikowany sposób zespolenia członów budowli poprzez przekrycie ich wspólną więźbą dachową i jej jętkowa konstrukcja oraz wydłużenie przekrycia dachu głównego tak, by zakrył zaskrzynienia. Łączy je także sposób ukształtowania wnętrza – niskie zaskrzynienia i skośne fasety oraz dekoracja malowidłami patronowymi.
Wyraz stylowy gotyku tych budynków ujawniał się w detalu, takim jak ostrołukowe portale i profilowanie odsłoniętych belek konstrukcyjnych, a niektórzy badacze upatrywali go nawet w konstrukcji stromych dachów.
Plan i wymiary kościoła w Łopusznej są bardzo zbliżone do kościoła w Dębnie.

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

W latach 1932-1939 kościół był odnawiany i mocno przerobiony. Całą budowlę posadowiono na kamiennej podmurówce, wymieniono elementy konstrukcji, wybudowano kruchty i powiększono przybudówkę. Poza tym zburzono ogrójec, a gotyckie ostrołukowe portale oraz drzwi z okuciami zastąpiono nowymi – prostokątnymi, wymieniono również belkę tęczową i podłogi. W 1935 roku wykonano nową polichromię i rozłożono barokowy ołtarz główny. Po 1997 roku i zniszczeniach wywołanych powodzią trzeba było podjąć kolejne prace. W latach 2005-2006 budynek przeszedł gruntowną konserwację, m.in. zrekonstruowano dzwonnicę i powiększono kruchtę, w 2008 roku odnowiono dach.

Streszczenie

Obecny kościół został wybudowany, jak szacują różni badacze, w drugiej połowie XV wieku, w końcu XV lub na początku XVI wieku. W latach 1932-1939 był odnawiany i mocno przerobiony. Świątynia zaliczana jest do grupy kościołów podhalańskich wraz z budowlami w Harklowej, Grywałdzie, Dębnie i św. Anny w Nowym Targu. Najcenniejszym elementem wyposażenia jest gotyckie retabulum ołtarzowe pełniące od 1935 roku rolę ołtarza głównego w miejsce rozebranego, barokowego. Oprócz niego szczególne znaczenie mają fragmenty zachowanej polichromii patronowej z około 1500 roku.

Bibliografia

"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953
Michniewski Artur, Michniewska Magdalena, Duda Marta, Wypych Sebastian, "Kościoły drewniane Karpat. Polska i Słowacja", Pruszków 2006
"Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska", Warszawa 2016
Łoziński Jerzy, Miłobędzki Adam, "Atlas zabytków architektury w Polsce", Warszawa 1967
Szydłowski Tadeusz, "Zabytki sztuki w Polsce. Inwentarz topograficzny, cz. 3: Województwo krakowskie, t. 1, z. 1: Powiat nowotarski", Warszawa 1938
Szydłowski Tadeusz, "Zabytki sztuki w Polsce. Inwentarz topograficzny, cz. 3: Województwo krakowskie, t. 1, z. 1: Powiat nowotarski", Warszawa 1938
Skorupa Andrzej, "Zabytkowe kościoły Niżnego Podhala", Kraków 2004
Brykowski Ryszard, "Drewniana architektura kościelna w Małopolsce XV wieku", Wrocław 1981
Kornecki Marian, "Drewniane kościoły w Małopolsce", Kraków 2000
Brykowski Ryszard, Kornecki Marian, "Drewniane kościoły w Małopolsce Południowej", Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1984
Apostoł Stanisław, "Szlak Gotycki. Nowy Targ-Kieżmark-Nowy Targ", Nowy Targ 2003
Kornecki Marian, "Gotyckie kościoły drewniane na Podhalu", Kraków 1987
Pagaczewski Stanisław, "Zabytkowe budowle Podhala", Warszawa 1953
Janicka-Krzywda Urszula, "Zabytkowe kościoły Orawy, Spisza, Podhala, Gorców i Pienin", Kraków 1987
Pytel Zbigniew, Susek Mariusz, "Drewniane świątynie archidiecezji krakowskiej ", Kraków 1999

Jak cytować?

Agata Felczyńska, "Kościół Trójcy Świętej", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/kosciol-trojcy-swietej-2

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności