Św. Andrzej

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
krakowski
Gmina
Krzeszowice
Miejscowość
Paczółtowice
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Krzeszowice
Parafia
Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny
Kościół
Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny
Tagi
barok rzeźba barokowa rzeźba małopolska rzeźba ołtarzowa rzeźba religijna rzeźba wczesnobarokowa rzeźba XVII wieku wczesny barok
Miejsce przechowywania
kruchta pod wieżą dzwonną, ściana wschodnia
Identyfikator
DZIELO/05144
Kategoria
rzeźba
Ilość
1
Czas powstania
pierwsza połowa XVII wieku
Technika i materiał
drewno rzeźbione, polichromowane, złocone i srebrzone
Wymiary podstawowe
wysokość – 60 cm
Autor noty katalogowej
Justyna Kuska
Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Polska

Dzieje zabytku

Omawiana rzeźba przedstawiająca św. Andrzeja, przechowywana w kruchcie świątyni paczółtowickiej, podobnie jak pozostałe eksponowane tam figury przedstawiające m.in. św. Piotra, św. Mikołaja to dzieło o nieustalonym pochodzeniu i autorstwie. Żadna z rzeźb nie została wspomniana w wizytacjach ani inwentarzach kościoła w Paczółtowicach, wobec czego ustalenie ich dziejów nie jest możliwe. W wydanym w 1953 roku tomie „Katalogu zabytków sztuki w Polsce” poświęconym zabytkom województwa krakowskiego grupę rzeźb określono lakonicznie jako „dziewięć posążków świętych męskich, barokowych”. Dziś w kruchcie świątyni przechowywanych jest ich siedem: omawiana figura św. Andrzeja, rzeźby św. Mikołaja, świętego papieża Grzegorza Wielkiego lub Klemensa Rzymskiego, św. Marcina z Tours, św. Piotra, św. Jana Chrzciciela i rzeźba przedstawiająca postać niezidentyfikowanego świętego króla. Na przełomie 1995 i 1996 roku wymienione figury poddane zostały konserwacji w pracowni profesora Ireneusza Płuski dziekana Wydziału Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych.

Opis

Rzeźba pełnoplastyczna, ścięta z tyłu, ustawiona na niewielkim ośmiobocznym postumencie. Święty ukazany w całej postaci, frontalnie w postawie stojącej, w wyraźnym kontrapoście. Lewa noga postaci zgięta w kolanie, wysunięta do przodu, bosa stopa wsparta na postumencie. Prawa ręka świętego lekko ugięta w łokciu i odwiedziona w lewo, ku dołowi. Lewa wyprostowana, wzniesiona ku górze; dłoń z palcem wskazującym skierowanym na wprost. Głowa św. Andrzeja skierowana nieznacznie w lewo. Twarz szczupła, podłużna z wysokim czołem, niewielkimi oczami oraz krótkim, prostym nosem. Dłuższe włosy skręcone w mięsistych puklach, na czubku głowy tworzą szpic. Broda sięgająca piersi, kędzierzawa. Włosy i zarost szarobrązowe. Święty jest ubrany w długą, złotą szatę przewiązaną w pasie. Na nią narzucony jest złoty płaszcz ze srebrną podszewką przewieszony swobodnie przez lewe ramię.

Zarys problematyki artystycznej

Jak już wspomniano pochodzenie i autorstwo omawianej rzeźby nie są ustalone. Jest to dzieło wczesnobarokowe, powstałe najpewniej w pierwszej połowie XVII wieku. Omawiana rzeźba raczej nie pochodzi z żadnego z obecnych ołtarzy w kościele paczółtowickim. Wiadomo, że co najmniej do 1633 roku w kościele znajdowały się trzy ołtarze – główny oraz dwa boczne, których wezwania nie są niestety znane. Obecny ołtarz główny wykonano na początku XVII wieku. Zastąpił on starszą, gotycką nastawę z rzeźbionym przedstawieniem sceny Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny. Poza figurami aniołów w zwieńczeniu nie posiadał on figuralnej dekoracji rzeźbiarskiej. Na jego szczycie wtórnie umieszczono osiemnastowieczną rzeźbę Chrystusa Zmartwychwstałego. Przed 1728 rokiem świątynia w Paczółtowicach wzbogaciła się o dwa barokowe ołtarze – ołtarz św. Józefa i ołtarz św. Joachima i św. Anny. W obu nastawach nie przewidziano jednak miejsca na figury świętych. Co najmniej od pierwszej połowy XIX wieku w kościele paczółtowickim znajdował się czwarty ołtarz – manierystyczne retabulum św. Mikołaja datowane na około 1630 rok. Według niepotwierdzonej źródłowo tradycji oraz starszej literatury pochodzi ono z katedry wawelskiej. W swoim obecnym kształcie ołtarz ten składa się z elementów dodanych do jego struktury w różnym czasie, m.in. siedemnastowiecznych, rzeźbionych figur św. Cecylii i św. Teresy z Avila, nieco mniejszych rzeźb ukazujących św. Piotra i św. Pawła (?) datowanych na XVIII wiek oraz obrazu przedstawiającego św. Benedykta wykonanego przed 1872 rokiem. Niestety informacje źródłowe nie są wystarczające, aby w pełni zrekonstruować pierwotny wygląd tego ołtarza. Trudno też spekulować czy omawiana rzeźba mogła być związana z tym zabytkiem. Pewne jest, że przedstawia ona św. Andrzeja Apostoła. Andrzej pochodził z rybackiej rodziny z Betsaidy, był rodzonym bratem św. Piotra. Początkowo był uczniem św. Jana Chrzciciela. Później pod jego wpływem został jednym z pierwszych uczniów Chrystusa, który powołał go wraz z jego bratem Piotrem słowami: „Pójdźcie za Mną, a uczynię was rybakami ludzi” (Mt 4, 19). Po śmierci Chrystusa św. Andrzej prowadził działalność apostolską w Azji Mniejszej. Śmierć męczeńską poniósł na terenie obecnej Grecji. Gdy dotarł do miasta Patras położonego na Półwyspie Peloponeskim został aresztowany i skazany na śmierć przez ukrzyżowanie. Świętego można zidentyfikować po jego atrybucie – krzyżu w kształcie litery „X” (tzw. krzyżu św. Andrzeja), na którym poniósł męczeńską śmierć. W ikonografii chrześcijańskiej przedstawiany jest najczęściej jako starszy, dojrzały mężczyzna z długą, kędzierzawą brodą.

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

Dobry. Obiekt został odnowiony na przełomie 1995 i 1996 roku przez konserwatorów profesora Ireneusza Płuskę i Mariana Paciorka.

Streszczenie

Rzeźba przedstawiająca św. Andrzeja przechowywana w kruchcie świątyni paczółtowickiej to wczesnobarokowe dzieło o nieustalonym pochodzeniu i autorstwie. Figura powstała najpewniej w pierwszej połowie XVII wieku. Brak informacji źródłowych nie pozwala ustalić, czy była ona związana z którymś z ołtarzy w kościele w Paczółtowicach. Pewne jest, że przedstawia ona św. Andrzeja Apostoła. Andrzej pochodził z rybackiej rodziny z Betsaidy, był rodzonym bratem św. Piotra. Początkowo był uczniem św. Jana Chrzciciela. Później pod jego wpływem został jednym z pierwszych uczniów Chrystusa. Prowadził działalność apostolską w Azji Mniejszej. Poniósł śmierć męczeńską przez ukrzyżowanie w mieście Patras położonym na Półwyspie Peloponeskim. Świętego można zidentyfikować po jego atrybucie – krzyżu w kształcie litery „X” (tzw. krzyżu św. Andrzeja). W ikonografii chrześcijańskiej przedstawiany jest najczęściej jako starszy, dojrzały mężczyzna z długą, kędzierzawą brodą.

Bibliografia

"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953
Małkowska-Holcerowa Teresa , "Paczółtowice. Dzieje kościoła parafialnego pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny od średniowiecza po czasu współczesne", Kraków 1998

Osoby związane z dziełem

Jak cytować?

Justyna Kuska, "Św. Andrzej", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/sw-andrzej

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności