Skawina

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
krakowski
Gmina
Skawina
Autor opracowania
Stanisław Witecki
Uznanie autorstwa 4.0

Zabytki

Parafie

Opis topograficzny

Skawina to miasto i siedziba gminy miejsko-wiejskiej w powiecie krakowskim województwa małopolskiego. Położona jest nad Skawinką będącą prawym dopływem Wisły. Na południe od miasta rozciąga się Pogórze Wielickie, a od północy otaczają je wapienne, porośnięte lasami wzgórza tynieckie, stanowiące część Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Natomiast na zachodzie, wzdłuż Wisły ciągnie się pas Kotliny Oświęcimskiej. Miasto jest ważną częścią aglomeracji krakowskiej.

Streszczenie dziejów

W 1229 roku Papież Grzegorz IX potwierdził, że klasztor Benedyktynów w Tyńcu posiadał m.in. wsie Babice Stare, Babice Nowe i Psary leżące Skawinką. W 1364 roku Kazimierz Wielki zgodził się założyć na terenie tych wsi klasztorne miasto oraz kościół parafialny i założył również zamek, z przeznaczeniem na siedzibę wójta skawińskiego. W latach 1651-1652 w czasie wielkiej zarazy zmarła ponad połowa mieszkańców, w 1655 roku w czasie potopu wojska szwedzkie spaliły miasto i zniszczyły zamek. W 1683 roku na rynku Skawinie zebrały się chorągwie husarskie, które po przeglądzie dokonanym osobiście przez króla Jana III Sobieskiego wyruszyły na odsiecz Wiedniowi. W 1772 roku w wyniku pierwszego rozbioru Rzeczypospolitej Skawina znalazła w granicach austriackiej Galicji. W 1855 roku w Skawinie powstał urząd powiatowy, łączący funkcję władzy administracyjnej oraz sądu powszechnego pierwszej instancji. Koniec XIX wieku był okresem rozwoju gospodarczego oraz kształtowania się społeczeństwa obywatelskiego. W sierpniu 1942 roku Niemcy przeprowadzili akcję likwidacji skawińskiej ludności żydowskiej nagromadzonej w Skawinie. Część Żydów rozstrzelano w okolicy Tyńca, a pozostałych wywieziono do ośrodka zagłady w Bełżcu. Po drugiej wojnie światowej władze PRL-u doprowadziły do uprzemysłowienia miasta. Powstała m.in. huta aluminium i elektrownia. Obecnie Skawina stanowi ważny ośrodek aglomeracji krakowskiej.

Dzieje miejscowości

W 1229 roku Papież Grzegorz IX potwierdził, że klasztor Benedyktynów w Tyńcu posiadał m.in. wsie Babice Stare, Babice Nowe i Psary leżące nad rzeką Skawinką, którą w latach 1253-1258 zwano jeszcze Skawiną. Stanowiła ona granicę między ziemią krakowską a śląską, a od 1274 roku funkcjonowała tam komora celna. 22 maja 1364 Kazimierz Wielki zgodził się założyć na terenie tych wsi klasztorne miasto, które przyjęło nazwę Skawina, a w konsekwencji rzekę zaczęto zwać Skawinką. W listopadzie tego samego roku król ufundował kościół parafialny, którego pleban miał dysponować jednym łanem wolnego od obciążeń pola uprawnego. Ostatni władca z dynastii Piastów założył również zamek, z przeznaczeniem na siedzibę wójta skawińskiego. Od XIV wieku Skawina posiadała prawo de non tolerandis Judaeis, ale prawdopodobnie mimo to w mieście osiedlali się pierwsi żydzi, szczególnie po tym, gdy w połowie XV wieku Kazimierz Jagiellończyk nadał miastu prawo do organizowania czwartkowych targów, a Skawina stała się ważnym miastem handlowym w okolicach Krakowa. W 1471 roku opat tyniecki Maciej Skawinka założył w mieście szpital parafialny, będący w istocie przytułkiem dla chorych, który funkcjonował z przerwami do końca XIX wieku. W 1493 roku opublikowano w Norymberdze dzieło Hartmanna Schedla, gdzie znalazł się widok Krakowa, na którego fragmencie można zobaczyć Skawinę.W 1509 roku wybuchł ogromny pożar i zniszczył mienie wielu mieszczan. Aby umożliwić szybką odbudowę miasta, jego mieszkańcy zostali zwolnieni z obowiązkowych świadczeń z tytułu podatku wojskowego. W XVI wieku rozwinęło się rzemiosło i powstały cechy skawińskie. W latach pięćdziesiątych XVII wieku Skawina padła ofiarą dwóch tragicznych wydarzeń. Najpierw w latach 1651-1652 w czasie wielkiej zarazy zmarła ponad połowa mieszkańców, a później w 1655 roku w czasie potopu wojska szwedzkie spaliły miasto i zniszczyły zamek. Ostatecznym ciosem był najazd księcia siedmiogrodzkiego Jerzego Rakoczego w marcu 1657 roku. Kilka lat później na prośbę mieszczan król Michał Wiśniowiecki potwierdził dokument lokacyjny Kazimierza Wielkiego oraz dokument opata Hieronima Krzyżanowskiego, potwierdzający wszystkie dawne przywileje oraz nadający nowe. W 1683 roku na rynku Skawinie zebrały się chorągwie husarskie, które po przeglądzie dokonanym osobiście przez króla Jana III Sobieskiego wyruszyły na odsiecz Wiedniowi.W 1772 roku w wyniku pierwszego rozbioru Rzeczypospolitej Skawina znalazła w granicach austriackiej Galicji. W 1784 roku władze cesarskie wydały rozporządzenie o przestrzeganiu porządków w mieście, które skierowane było do wszystkich mieszkańców Skawiny w tym także posiadających już posesje miejskie żydów. W 1793 roku cesarz Franciszek II potwierdził granice miasta, przyznał prawo produkcji i sprzedaży trunków, cztery jarmarki rocznie oraz własny herb. W tym okresie zamek i mury miejskie pozostawały już w ruinie.W 1815 roku w czasie pożaru miasta spłonął kościół parafialny, który odbudowano dopiero w 1826 roku. Wcześniej w 1816 roku władze austriackie rozwiązały opactwo tynieckie, a budynki klasztorne uczyniono siedzibą biskuptwa tynieckiego, które jednak prędko przeniesiono do Bochni, a potem do Tarnowa. W rezultacie kasaty opactwa, Skawina została przejęta przez skarb cesarski. W 1831 roku miasto padło ofiarą epidemii cholery. W 1855 roku w Skawinie powstał urząd powiatowy, łączący funkcję władzy administracyjnej oraz sądu powszechnego pierwszej instancji. W latach sześćdziesiątych XIX wieku zasadniczo zmienił się ustrój monarchii habsburskiej. Państwo zostało przekształcone w dualistyczną monarchię austro-węgierską, a poszczególne austriackie kraje koronne w tym Galicja uzyskały autonomię. Zmienił się również podział administracyjny, a wiele kompetencji przeszło w ręce samorządu terytorialnego. W 1873 roku w czasie kolejnej epidemii cholery w ciągu pięciu dni zmarło około 300 mieszkańców. Koniec XIX wieku był okresem rozwoju gospodarczego oraz społeczeństwa obywatelskiego. W 1878 roku powstał oddział Ochotniczej Straży Pożarnej, w latach 1884-1886 przez miasto przeprowadzono linię kolejową, a w 1886 roku zorganizowano placówkę pocztową. W 1895 wybudowano Browar Parowy, w 1896 założono skawińskie gniazdo Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, które w 1906 roku uzyskało siedzibę na terenie ruin zamku Kazimierzowskiego. W przededniu pierwszej wojny światowej powstały pierwsze większe zakłady produkcyjne. W 1909 roku Spółdzielnia Rolniczo-Handlowa „Rola”, a w 1910 roku Fabryka Środków Kawowych Henryka Francka i Synów. Na początku XX wieku w Skawinie funkcjonowała już spora i dobrze zintegrowana z resztą mieszkańców społeczność żydowska, mająca swoich przedstawicieli w Radzie Miasta. Żydzi otrzymali wówczas zgodę na budowę synagogi i łaźni rytualnej. W 1914 roku ponad 20 członków skawińskiego „Sokoła” dołączyło do Legionów Polskich. W 1922 roku powstał Klub Sportowy „Skawinka” i rozpoczęła działalność rafineria, która upadła dziesięć lat później. W latach 1934-1937 trwała budowa powiatowego dziecięcego sanatorium w Radziszowie. W 1939 roku rozpoczęto budowę huty aluminium, ale została ona przerwana przez wybuch drugiej wojny światowej. W okresie międzywojennym gmina żydowska w Skawinie posiadała bożnicę i przyległy do niej budynek, gdzie mieścił się cheder i mieszkanie rabina. Żydzi posiadali także szkołę dla dziewcząt. W 1936 roku zakupiono grunt pod kirkut, lecz wybuch wojny uniemożliwił jego otwarcie. 6 września 1939 do miast wkroczyło wojsko niemieckie. Zniszczeniu uległo kilka domów, stacja kolejowa i zakłady przemysłowe. Po ustanowieniu władz okupacyjnych i włączeniu Skawiny w skład Generalnego Gubernatorstwa zniesiono samorząd miejski. Zakazano słuchania radia, wprowadzono godzinę policyjną, a po zmroku należało zaciemniać okna. Od 1940 do 1942 roku do Skawiny deportowano Żydów z okolic Krakowa. W sierpniu 1942 roku Niemcy przeprowadzili akcję likwidacji skawińskiej ludności żydowskiej. Część Żydów rozstrzelano w okolicy Tyńca, a pozostałych wywieziono do ośrodka zagłady w Bełżcu. W 1943 roku powstał skawiński batalion AK „Biedronka”, na którego czele stanął Franciszek Guzik ps. „Pług”. Wojska sowieckie wkroczyły do miasta 23 stycznia 1945.Po drugiej wojnie światowej komuniści zlikwidowali samorząd terytorialny, a władzę w gminie objęła podporządkowana władzom centralnym Rada Narodowa. W czasach PRL-u przeprowadzono program uprzemysłowienia Skawiny. W 1947 roku powstała Powszechna Spółdzielnia Spożywców, w 1954 roku otwarto hutę aluminium, a do 1962 roku rozpoczęła działalność elektrownia. W 1980 roku oddano do użytku Halę Widowiskowo-Sportowej, a rok później zamknięto silnie zanieczyszczającą środowisko skawińską hutę aluminium. Od 1999 roku Skawina znajduje się w powiecie krakowskim województwa małopolskiego. W 2008 roku założono Muzeum Regionalne, a w 2012 roku przeprowadzono rewitalizację Rynku. W 2014 roku na terenie miasta utworzono park technologiczny. Obecnie Skawina stanowi ważny, przemysłowy ośrodek miejski aglomeracji krakowskiej, a wielu mieszkańców pracuje i uczy się w Krakowie.

Bibliografia

Dobrowski Stanisław Józef, "Między Skawą a Skawinką", Warszawa-Kraków 1986
Kutaś Paweł, "Zabytkowe kościoły w gminie Skawina", 2008
"Monografia Skawiny. 650 lat tradycji", Skawina 2016

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Acta visitationis exterioris decanatuum Oswiecimensis, Novi Montis, Zatoriensis et Skamnesis ad archidiaconatum Cracoviensem pertinentium per R. D. Christophorum Kazimirski, nominatum episcopum Kijoviensem et praepositum Tarnoviensem ex commissione Illustr. Principis D. Georgii, divina miseratione S.R.E. tituli s. Sixti cardinalis presbiteri Radziwiłł nuncupati, episcopatus Cracoviensis administratoris perpetui, in Olica er Nieswież ducis a. D. 1598
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Acta visitationis exterioris decanatus Witoviensis, Opatovecensis, Skavinensis, Zatoriensis, Kiiensis, Oswencimensis, Wolbromensis, Skalensis, Pacanoviensis et Sokoliensis authoritate R. D. Petri Tylicki, episcopi Cracoviensis per R. D. Rochum Zardecki, praepositum et officialem Tarnoviensem et Sebastianum Nucerium, s. Theologiae doctorem, canonicum Scarbimiriensem a. D. 1610 facta. Pag. 255 - 264 visitatio ecclesiae parochialis in Szydłowiec ex anno 1614
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Acta visitationis exterioris decanatus Skavinensis, Novi Montis, Oswencimensis, Zatoriensis, ad archidiaconatum Cracoviensem, prothonotarium apostolicum in a. D. 1617 authoritate ordinaria factae sub felicibus auspiciis R. D. Martini Szyszkowski, episcopi Cracobiensis, ducis Severiensis. Visitatio ecclesiae Collegiate Skarbimiriensis die 9 mesis Decembris anni 1617 ex speciali commissione Episcopi ordinarii facta kk. 106 - 110. Visitatio decanatus Wielicensis a. D. 1618 per R. D. Joannem Foxium, archidiaconum Cracoviensem
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Liber visitationum a R. D. Joanne Tarnowski, archidiacono Cracoviensi visitatarum ecclesiarum parachialium in decanatibus: Novi Monte, Scavinensi, Zatoriensi, Żiwecensi et Oswiecimensi in annis 1644 - 1647 expeditarum.
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Wizytacja kanoniczna przeprowadzona w dn. 28 kwietnia 1728 r. przez bpa Michała Kunickiego...
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji kapitulnych
Compendium actorum visitationis exterioris ecclesiarum existentium in et sub decanatu Pilsnensi, Mielecensi, Ropczicensi, Biecensi, Jaslensi et Żmigrodensi, ad archidiaconatum Sandecensem pertinentium, per R. D. Christophorum Kazimirski, praepositum Tarnoviensem mandato Illustrissimi et Reverendissimi Domini Georgii S. R. E. Cardinalis praesbiteri Radziwiłł nuncupati, episcopatus Cracoviensis administratoris perpetui, in Olyka et Nieswierz ducis a. D. 1595 factae
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji biskupich
Liber continens decreta executiva visitationum et alia ad correctionem et reformationem vitae et morum cleri pertinentia tempore fel. rec. R.D. Bernardi Maciejowski Cardinalis et episcopi Cracoviensis ac ducis Severiensis conscripta ex annis 1601 et sequent
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji biskupich
Visitatio quindecim decanatuum, nempe: Skavinensis, Zathoriensis, Novi Montis, Skalensis, Wrocimoviensis, Adreoviensis, Kijensis, Paczanoviensis, Oswiecimensis, Żywiecensis, Witoviensis, Skoliensis, Opatovecensis, Wielicensis et Plesnensis a Peril. et R.D. Nicolao Oborski, episcopo Laodicensis, suffraganeo, archidiacono, vicario in spiritualibus generali Cracoviensi in annis 1663 - 1665 expedita
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji biskupich
Acta visitationum decanatuum: Wielicensis ex anno 1703, Novi Montis ex anno 1704 et Scavinensis ex anno 1704 sub generali administratione R.D. Casimiri a Łubna Łubiński, episcoi Heracleensis, suffraganei, canonici sede vacante episcopatus Cracoviensis et ducatus Severiensis, a R.D. Remigio Suszycki IUD, archidiacono Cracoviensi, custode Kielcensi, scholastico Lanciciensi, SRM secretario a.D. 1703 et 1704 expedita

Autor: Remigiusz Suszycki

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji biskupich
Visitatio archidiaconatus Cracoviensis (Decanatus: Skalensis - 1727; Vitoviensis - 1727; Prossoviensis - 1728; Novi Montis - 1728; Scawinensis - 1729; Xsiążnensis - 1731; Woynicensis - 1731; Zatoriensis - 1729; Lipnicensis - 1730; Dobczycensis - 1730; Andreoviensis - 1731; Żyvecensis - 1732; Oswiemensis - 1732; Wielicensis - 1741; postea sequntur inventaria ecclesiarum decanatus Dobczycensis, Woynicensis, Andreoviensis) per R.D. Michaelem de Magna Kunice Kunicki, episcopum Arsiacensem, suffraganeum et archidiaconum Cracoviensem annis 1727 - 1741 peracta

Autor: Michał Kunicki

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie
Akta wizytacji biskupich
Visitatio ecclesiarum parachialium, praebendarum, capellarum, hospitalium atque confraternitatum, nec non beneficiorum in decanatu Scaviensi foraneo, dioecesis, archidiaconatus et officialatus Cracoviensis consistentiu, ex speciali mandato Cel. Principis R.D. Andreae Stanislai Kostka in Załuskie Załuski, episcopi Cracoviensis canonicum, parochialis s. Nicolai ad Cracowiam praepositum, delegatum extraordinarium visitatorem a.D. 1748

Autor: Andrzej Stanisław Kostka Załuski

Jak cytować?

Stanisław Witecki, "Skawina", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/miejscowosci/skawina

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności