Św. Klemens I papież

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
krakowski
Gmina
Krzeszowice
Miejscowość
Paczółtowice
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Krzeszowice
Parafia
Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny
Kościół
Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny
Tagi
barok ikonografia świętych malarstwo barokowe malarstwo XVIII wieku sztuka barokowa sztuka XVIII wieku
Miejsce przechowywania
północna ściana prezbiterium
Identyfikator
DZIELO/05122
Kategoria
obraz
Ilość
1
Czas powstania
1741 rok (?)
Miejsce (państwo, miasto, region geograficzny)
Małopolska, Kraków
Technika i materiał
olej na płótnie
Wymiary podstawowe
szerokość – 86,5 cm
wysokość – 143 cm
Autor noty katalogowej
Justyna Kuska
Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Polska

Dzieje zabytku

Obraz mógł powstać w 1741 roku, prawdopodobnie jako fundacja jednego z miejscowych kamieniarzy, pracujących w pobliskim kamieniołomie w Dębniku. Pierwszy raz został wymieniony w inwentarzu kościoła paczółtowickiego z 1842 roku, w którym zapisano „Obraz między oknami S. Klemensa na płótnie malowany w ramach orzechowych”. Wzmiankowany był również w inwentarzu z 1860 roku, znanym z odpisu datowanego na 1897 rok jako „Obraz S. Klemensa”. W 1995 roku został poddany konserwacji przez prof. Małgorzatę Schuster-Gawłowską z Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Podczas prac konserwatorskich ustalono, że dzieło było wcześniej odnawiane. Nie wiadomo jednak w jakim czasie. Podklejono wtedy płótno, pozłocono ramy oraz przemalowano duże partie tła. W połowie lat dziewięćdziesiątych XX wieku obraz był jednak w złym stanie zachowania i wymagał ponownej konserwacji. W listopadzie 1995 roku proboszcz paczółtowicki ksiądz Jan Kopytko przekazał go do pracowni prof. Schuster-Gawłowskiej. Podczas konserwacji m.in. odczyszczono warstwę malarską obrazu, usunięto przemalowania a także zdublowano płótno, na którym namalowano obraz. W trakcie prac udało się odsłonić niewidoczną do tej pory datę „A(nno) D(omi)ni. 1741” umieszczoną w prawym, dolnym rogu kompozycji, która pozwoliła precyzyjnie określić czas powstania obrazu.

Opis

Obraz w kształcie pionowego prostokąta. W centrum kompozycji, na pierwszym planie ukazany w całej postaci św. Klemens w trzech czwartych zwrócony w lewo. Przedstawiony jako dojrzały mężczyzna z długą, siwą brodą i wąsami. Oczy duże, ciemne, nos długi i prosty, usta wydatne. Na głowie świętego znajduje się złota tiara zwieńczona krzyżem; wokół głowy nimb. Postać ubrana w albę wykończoną koronką oraz obszerną, czerwoną kapę podbitą niebieską tkaniną i obszytą szeroką, złotą bordiurą. Wokół szyi stuła. Święty w lewej ręce trzyma zakończony krzyżem pastorał papieski (ferulę), prawą rękę unosi w geście błogosławieństwa. W lewym górnym rogu kompozycji obłoki oraz promień światła skierowany na postać świętego. Na dalszym planie widoczny rozległy, skalisty pejzaż. Z lewej strony obrazu przedstawiony biały baranek stojący na skale, z której wytryskuje woda. Poniżej grupa klęczących postaci, wśród których znajduje się św. Klemens w stroju analogicznym do opisanego powyżej. W prawym dolnym narożu kompozycji sygnatura „A(nno) D(omi)ni. 1741”. Kolorystyka obrazu ciepła z przewagą brązów, żółci i czerwieni.

Zarys problematyki artystycznej

Obraz przedstawia papieża Klemensa I nazywanego Klemensem Rzymskim. Klemens żył w I wieku, według tradycji był czwartym biskupem Rzymu (ok. 91-101). Zaliczany jest do grona ojców Kościoła i uważany za najstarszego znanego z imienia pisarza starochrześcijańskiego. Klemens zginął śmiercią męczeńską. Cesarz Trajan miał zesłać go na wygnanie do Pontu, gdzie wrzucono go do morza z kotwicą zawieszoną u szyi. Według innych, datowanych na IX wiek przekazów, miejscem jego męczeństwa był Krym (Chersonez Taurydzki). Klemens miał tam pracować w kamieniołomie. Aby ratować swoich współwięźniów cierpiących z pragnienia, prosił Baranka Bożego o pomoc. Jego modlitwy zostały wysłuchane – ze skał kamieniołomu wytrysnęło źródło. Święty uważany jest za patrona m.in. kamieniarzy, marynarzy i górników. W ikonografii chrześcijańskiej przedstawiany jest jako dojrzały, brodaty mężczyzna w stroju papieskim (tiara, potrójny krzyż papieski) z atrybutami w postaci kotwicy nawiązującej do jego męczeńskiej śmierci lub skały albo baranka przywołujących inne wątki z legendy świętego. Na omawianym obrazie w kościele pw. Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny w Paczółtowicach zaakcentowano wątek cudu w kamieniołomie. W tle z lewej strony obrazu przedstawiono baranka stojącego na szczycie skały, z której wytryskuje woda. Nieco poniżej ukazano grupę modlących się postaci, na czele której znajduje się klęczący św. Klemens w stroju papieskim. Co interesujące, Tadeusz Łaś, który przebadał rozprzestrzenianie się kultu św. Klemensa w Małopolsce, ustalił, że stopniowo zanikał on już w XVI wieku. Przyjmuje się, że omawiany obraz powstał znacznie później, bo w 1741 roku, a jego fundacja mogła wiązać się z którymś z miejscowych kamieniarzy pracujących w pobliskim Dębniku, którym Klemens patronował. Data 1741 umieszczona w prawym dolnym rogu kompozycji może jednak odnosić się nie do daty powstania obrazu, a jedynie do daty jego odnowienia. Dzieło mogło zatem powstać wcześniej, nawet w pierwszej połowie XVII wieku. Brak przekazów źródłowych uniemożliwia jednak potwierdzenie tej hipotezy. Przykładem dzieła z terenu Małopolski pokrewnego omawianemu obrazowi jest przedstawienie św. Klemensa w kościele pw. Wszystkich Świętych w Babicach. Obraz babicki datowany jest na początek XVII wieku i charakteryzuje się znacznie wyższym poziomem artystycznym.

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

Obraz był poddany konserwacji w 1995 roku przez prof. Małgorzatę Schuster-Gawłowską w Krakowie.

Streszczenie

Przyjmuje się, że omawiany obraz powstał w 1741 roku, a jego fundacja mogła wiązać się z którymś z miejscowych kamieniarzy pracujących w pobliskim Dębniku, którym Klemens patronował. Data 1741 umieszczona w prawym dolnym rogu kompozycji może jednak odnosić się nie do daty powstania obrazu, a jedynie do daty jego odnowienia. Dzieło mogło zatem powstać wcześniej, nawet w pierwszej połowie XVII wieku. Brak przekazów źródłowych uniemożliwia jednak potwierdzenie tej hipotezy. Jego autorstwo nie jest ustalone. Dzieło przedstawia papieża Klemensa I nazywanego Klemensem Rzymskim. Żył on w I wieku, według tradycji był czwartym biskupem Rzymu (ok. 91-101). Zginął śmiercią męczeńską za panowania cesarza Trajana. Został zesłany na wygnanie do Pontu lub na Krym, gdzie wrzucono go do morza z kotwicą zawieszoną u szyi. Podczas wygnania Klemens miał pracować w kamieniołomie. Według legendy, aby ratować swoich współwięźniów cierpiących z pragnienia, prosił Baranka Bożego o pomoc. Jego modlitwy zostały wysłuchane – ze skał kamieniołomu wytrysnęło źródło. Wątek ten został przedstawiony z lewej strony omawianego obrazu. Święty uważany jest za patrona m.in. kamieniarzy, marynarzy i górników. W ikonografii chrześcijańskiej przedstawiany jest jako dojrzały, brodaty mężczyzna w stroju papieskim (tiara, potrójny krzyż papieski) z atrybutami w postaci kotwicy, baranka lub skały.

Bibliografia

Janicka-Krzywda Urszula , "Patron – atrybut – symbol", Poznań 1993
Łaś Tadeusz, "Przedtrydencki kult św. Klemensa Rzymskiego w diecezji krakowskiej w świetle wezwań kościołów" , „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne” , s. 39-52
Małkowska-Holcerowa Teresa , "Paczółtowice. Dzieje kościoła parafialnego pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny od średniowiecza po czasu współczesne", Kraków 1998
Rèau Louis, "Iconographie de l’art chrètien", Paryż 1959
"Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska", Warszawa 2016

Osoby związane z dziełem

Jak cytować?

Justyna Kuska, "Św. Klemens I papież", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/sw-klemens-i-papiez

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności