Feretron św. Michał Archanioł oraz św. Józef Kalasancjusz

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
nowotarski
Gmina
Łapsze Niżne
Miejscowość
Łapsze Niżne
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Niedzica
Parafia
Św. Kwiryna
Tagi
feretron ornament rocaille'owy św. Józef Kalasanty św. Michał Archanioł
Miejsce przechowywania
muzeum parafialne
Identyfikator
DZIELO/11892
Kategoria
feretron
Ilość
1
Czas powstania
trzecia ćwierć XVIII wieku; obraz św. Józefa Kalasancjusza: druga połowa XX wieku
Technika i materiał
drewno, techniki stolarskie, snycerskie i rzeźbiarskie, olej na płótnie, złocenie, srebrzenie
Autor noty katalogowej
Maria Dzialo
Uznanie autorstwa 4.0

Dzieje zabytku

Feretron został wykonany w trzeciej ćwierci XVIII wieku w stylu rokokowym. Jednakże wstawiony na odwrociu obraz św. Józefa Kalasantego pochodzi ze znacznie późniejszego okresu – drugiej połowy XX wieku.

Opis

Feretron dwustronny ustawiony na prostopadłościennej podstawie zaopatrzonej w otwory na drążki do noszenia. Podstawa zwężająca się ku górze w formę niskiego cokołu, po bokach dekorowanego szeroką, karbowaną wstęgą. Na cokole osadzona jest owalna rama, dekorowana rocaille’owym fartuchem, w której umieszczony jest wizerunek św. Michała Archanioła, a na odwrociu św. Józefa Kalasantego. Zwieńczenie w formie esowato wygiętej i delikatnie karbowanej wstęgi, zakończonej po bokach dwoma spływami kwiatowymi. Od zewnątrz wstęga ozdobiona jest rocaille’m, a od wewnątrz połączona ze strukturą feretronu srebrzoną kratką. Na awersie obraz św. Michała Archanioła, ukazanego w dynamicznej pozie, strącającego szatana do piekła. Archanioł przedstawiony w postawie stojącej w półpostaci z podniesioną prawą ręką do góry, w której trzyma płomienisty miecz skierowany ostrzem ku górze, a w lewej owalną tarczę ozdobioną znakiem krzyża. Twarz trójkątna, z długim i prostym nosem, wzrokiem skierowanym w dół. Włosy średniej długości, jasne, rozwiane po bokach. Archanioł ubrany jest w zbroję legionisty rzymskiego: ma niebieską tunikę obszytą złotą lamówką na brzegu, hełm i czerwony płaszcz na prawym ramieniu; natomiast na plecach ma złote skrzydła. Na dole kompozycji ukazany jest szatan w pozycji leżącej z głową z prawej strony obrazu, lewą rękę wznoszący ku górze. Twarz podłużna z rogami na czole, karnacja ciemna. Ubrany jest w białą szatę, odsłaniającą nagi tors. Tło obrazu jest jednolite, ciemne, rozjaśnione w górnej części. Wokół głowy św. Michała znajduje się okrągły i złoty nimb. Po drugiej stronie feretronu umieszczony jest obraz św. Józefa Kalasantego. Święty ukazany jest delikatnie z prawej strony kompozycji, zwrócony w prawo w stronę gromadki dzieci. Święty na lewym ramieniu trzyma kilkuletnie dziecko, a prawą głaszcze po głowie nadbiegającego ku niemu chłopca w niebieskiej koszuli i żółtych spodniach. Święty Józef ubrany jest w czarny habit zakonu pijarów. Ma podłużne rysy twarzy z widoczną łysiną i siwymi włosami. Obraz malowany jest w zielono-żółtej tonacji. Tło jasnozielone, rozświetlone w górnej części. Podstawa feretronu malowana farbą olejną w kolorze jasnobrązowym, rama bordowa, detale i ornamentyka złocone i srebrzone.


Zarys problematyki artystycznej

Feretron to obraz lub rzeźba umieszczone w ozdobnej ramie, z podstawą zaopatrzoną w otwory na drążki do noszenia podczas procesji. Zygmunt Gloger w „Encyklopedii staropolskiej” pochodzenie słowa „feretron” czy „feretrum” wywodził ze starożytnego Rzymu, gdzie określało posągi niesione w pochodach triumfalnych. Jedna z pierwszych procesji chrześcijańskich z niesieniem wizerunku odbyła się w 590 roku, kiedy w Rzymie zapanowała epidemia tyfusu. Papież Grzegorz I Wielki zarządził w siedmiu rzymskich kościołach odprawienie nabożeństw suplikacyjnych, tzn. błagalnych. Nabożeństwa te były połączone z procesjami, w czasie których niesiono obraz Matki Boskiej Ocalenie Ludu Rzymskiego (Salus Populi Romani). Struktura omawianego feretronu została wykonana w trzeciej ćwierci XVIII wieku w stylu rokokowym. Elementy zdobnicze feretronu są charakterystyczne dla sztuki tej epoki.

Niestety nie są znani twórcy umieszczonych w feretronie obrazów. Pierwszy przedstawia św. Michała Archanioła, księcia i wodza chóru anielskiego, który strącił szatana do piekła, dlatego w omawianym dziele został ukazany, jako żołnierz depczący diabła. Jego atrybutami są zazwyczaj strój legionisty rzymskiego, płomienisty miecz oraz tarcza. Z kolei na odwrociu feretronu ukazany jest współczesny obraz św. Józefa Kalasantego (Kalasancjusza). Święty urodził się 11 września 1556 lub 1557 w Peralta de la Sal w Aragonii. Święcenia kapłańskie przyjął w 1583 roku. Podczas pobytu w Rzymie nastąpiła jego przemiana duchowa, kiedy na Zatybrzu zobaczył biedne, opuszczone dzieci. W 1597 roku w zakrystii kościoła św. Doroty otworzył pierwszą w Europie szkołę publiczną, do której uczęszczali uczniowie pochodzący z różnych warstw społecznych. Święty w swojej pracy wprowadził nowy system nauczania. Zakazał stosowania kar fizycznych, zachęcając nauczycieli do okazywania dzieciom serca i cierpliwości zamiast przymusu. W 1617 roku postanowił założyć Zgromadzenie Pawłowe dla Ubogich Matki Bożej od Szkół Pobożnych, które w 1621 roku papież Grzegorz XV podniósł do stopnia zakonu o ślubach uroczystych (zgromadzenie popularnie nazywane zakonem pijarów). Święty Józef Kalasanty zmarł 25 sierpnia 1648. Został kanonizowany przez Klemensa XIII w 1767 roku. W ikonografii przedstawiany jest w habicie pijarów oraz z różnymi atrybutami. Na obrazie w Łapszach Niżnych został ukazany pośród gromadki dzieci w nawiązaniu do jego wielkiej działalności edukacyjno-wychowawczej. Zakon Pijarów został sprowadzony do Polski w 1642 roku właśnie na ziemię spiską do Podolińca, która stała się odtąd kolebką zakonu w Polsce. Łapsze Wyżne bezpośrednio zostały związane z zakoniem pijarów w 1957 roku, odkąd arcybiskup Eugeniusz Baziak wydał dekret mianujący pijara, o. Józefa Cygala, proboszczem w Łapszach Wyżnych. Niewykluczone, że to z jego inicjatywy lub jego następców wkrótce wykonano omawiany obraz.

Streszczenie

Feretron z obrazami św. Michała Archanioła oraz św. Józefa Kalasantego został wykonany w trzeciej ćwierci XVIII wieku w stylu rokokowym. Jednakże wstawiony na odwrociu obraz św. Józefa Kalasantego pochodzi ze znacznie późniejszego okresu – XX wieku.

Bibliografia

Janicka-Krzywda Urszula , "Patron – atrybut – symbol", Poznań 1993
Marecki Józef, Rotter Lucyna, "Jak czytać wizerunki świętych. Leksykon atrybutów i symboli hagiograficznych", Kraków 2013
Gloger Zygmunt, "Encyklopedia staropolska ilustrowana, t. 2", Warszawa 1901
Wójtowicz Aleksandra, "Kościół parafialny w Łapszach Niżnych" , [w:] "Z dziejów Łapsz. 700-lecie przybycia Zakonu Bożogrobców na Zamagurze Spiskie" , red.Kowalczyk Julian , Łapsze Niżne 2013 , s. 139-160
"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953
Szydłowski Tadeusz, "Zabytki sztuki w Polsce. Inwentarz topograficzny, cz. 3: Województwo krakowskie, t. 1, z. 1: Powiat nowotarski", Warszawa 1938

Jak cytować?

Maria Dzialo, "Feretron św. Michał Archanioł oraz św. Józef Kalasancjusz", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/feretron-sw-michal-archaniol-oraz-sw-jozef-kalasancjusz

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności