ambona

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
oświęcimski
Gmina
Przeciszów
Miejscowość
Przeciszów
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Zator
Parafia
Narodzenia św. Jana Chrzciciela
Identyfikator
DZIELO/23205
Kategoria
ambona
Ilość
1
Czas powstania
druga połowa XVIII wieku
Miejsce (państwo, miasto, region geograficzny)
Małopolska
Technika i materiał
techniki snycerskie, drewno polichromowane, złocone i srebrzone
Wymiary podstawowe
wysokość – 800 cm
Autor noty katalogowej
ks. Szymon Tracz
Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne 4.0

Dzieje zabytku

Ambona przeniesiona z kościoła dominikanów w Oświęcimiu po kasacie konwentu przez władze austriackie.

Opis

Rokokowa ambona przyścienna uzyskała kształt ożaglowanego okrętu. Składa się z kosza w formie beczkowej łodzi oraz zaplecka w kształcie żagla przechodzącego w baldachim. Kosz został podzielony na dwie strefy. W dolnej przedstawiono stylizowane, srebrzone fale morskie z igrającymi w nich morskimi, złoconymi stworami. Jeden z nich połyka postać Jonasza. Natomiast górną strefę udekorowano złoconymi, rokokowymi kartuszami, skrzyżowanymi dwoma wiosłami okrytymi fragmentem sieci rybackiej na brązowym tle. Z prawej strony do kosza przymocowano złoconą wolutę zdobioną motywem rocalliowym przechodzącym w srebrzony sztandar przymocowany do złotej laski krzyżowej. W zaplecek ambony w kształcie srebrzonego, rozpostartego żagla wstawiono nowy obraz w kształcie stojącego prostokąta, ukazujący błogosławiącego Chrystusa. Zbawiciel został przedstawiony frontalnie w dwóch trzecich postaci z głową i spojrzeniem skierowanym w górę. Prawą ręką błogosławi, lewą zaś przyciska do piersi. Jezus ma pociągłą twarz o wydatnym nosie i ustach, otoczoną brodą i długimi włosami spływającymi na ramiona. Ubrany jest w białą tunikę oraz w przerzucony przez ramię czerwony płaszcz. Jego głowę okala świetlisty nimb na ciemnym tle. Powyżej rozpięty jest baldachim utworzony z masztu podtrzymywanego przez liny i zwisających żagli zakończonych motywem lambrekinowym. Na baldachimie stoi postać uskrzydlonego anioła w luźnej, niebieskiej tunice. Ponad nim na złoconym maszcie umieszczone dwie korony, jedna nad drugą. Na jego szczycie znajduje się gloria z Duchem Świętym w postaci gołębicy na tle srebrzystych obłoków i złotych promieni. Od wschodu do ambony przylegają schody z pełną balustradą artykułowaną romboidalnym płycinami o złoconych krawędziach z polem wypełnionym złoconym motywem rocalliowym.

Zarys problematyki artystycznej

Pod wpływem reformy trydenckiej w niektórych kościołach ambony przyjmują formę łodzi, symbolizując w ten sposób nawę kościoła - navis ecclesiae, co stanowiło w swej dosłowności metaforę łodzi rybackiej z żaglami i morskimi stworami. Między innymi jeden z nich na ambonie w Przecieszynie połyka biblijnego Jonasza. W środowisku małopolskim po raz pierwszy ambonę w formie łodzi wykonano pod wpływem wileńskiej ambony w kościele śś. Piotra i Pawła na Antokolu w kościele kanoników regularnych pw. Bożego Ciała na krakowskim Kazimierzu (przed 1749 rokiem), następnie ambonę u krakowskich klarysek z trzeciej ćwierci XVIII wieku. Podobne realizacje powstawały także poza Krakowem o czym świadczą ambony z drugiej połowy XVIII wieku w Tyńcu, Osieku i w Bielsku-Białej w kościele Opatrzności Bożej. W tym ostatnim mieście jeszcze w 1833 roku wykonano analogiczną ambonę dla zbudowanego w tym czasie kościoła ewangelickiego. Cechy formalne ambony w Przeciszowie każą widzieć w niej dzieło tego samego artysty, który wykonał podobną ambonę do wspomnianego już kościoła drewnianego św. Andrzeja Apostoła w Osieku.

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

Stan zły drewno silnie zaatakowane przez drewnojada. owadami. Ambona wymaga szybkiej interwencji, odkażenia i impregnacji, a także badań nad oryginalną polichromią oraz jej przywróceniem.

Literatura

Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1, Województwo krakowskie, red. J. Szablowski, Warszawa 1953, s. 492;
J. Samek: Ambony, naves et naviculae w Polsce, Rokoko, Materiały sesji SHS z 1968, Warszawa, 1970, s. 219-250;
Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 4. Miasto Kraków, cz. 2. Kościoły i klasztory śródmieścia 1, red. A. Bochnak, J. Samek, Warszawa 1971, s. 60, il. 197;
T. Chrzanowski, M. Kornecki, Sztuka Ziemi Krakowskiej, Kraków 1982, s. 409-410;
Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 4. Miasto Kraków, cz. 4. Kazimierz i Stradom, red. I. Rejduch-Samek, J. Samek, Warszawa 1987, s. 60, il. 206, 207;
Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska, red. S. Brzezicki, J. Wolańska, Warszawa 2016, s. 1094.

Streszczenie

Rokokową ambona z drugiej połowy XVIII wieku do Przecieszyna została przeniesiona z kościoła dominikanów w Oświęcimiu po kasacie konwentu przez władze austriackie w XIX wieku. Cechy formalne zabytku każą widzieć w niej dzieło tego samego artysty, który wykonał podobną ambonę do drewnianego kościoła św. Andrzeja Apostoła w Osieku.

Jak cytować?

ks. Szymon Tracz, "ambona", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/ambona-110

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności