Wielka Rodzina Marii

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
Kraków
Gmina
Kraków
Miejscowość
Kraków
Tagi
malarstwo cechowe malarstwo XV wieku Rodzina Marii
Miejsce przechowywania
muzeum
Identyfikator
DZIELO/25186
Kategoria
obraz
Ilość
1
Czas powstania
około 1530-1540
Fundator
Bartłomiej Raviensis (?), Mikołaj Kmita (?), Stanisław Kmita (?)
Miejsce (państwo, miasto, region geograficzny)
Kraków
Technika i materiał
tempera na desce, złocenie, srebrzenie
Wymiary podstawowe
wysokość – 168 cm
Inne wymiary – część środkowa: 168 x 140 cm; skrzydła: 168 x 71 cm; kwatera: 75 x 59 cm
Autor noty katalogowej
Maria Działo
Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Polska

Dzieje zabytku

Obraz pochodzi z kościoła Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Racławicach Olkuskich, gdzie najprawdopodobniej został przeniesiony w czasach nowożytnych. Fundator umieszczony w prawym narożu nosi strój kanonika. Wszystkie elementy były poddane konserwacji w latach 1955-1957 w Krakowie. Ponownie konserwowany w Pracowni Konserwatorskiej Muzeum Archidiecezjalnego w Krakowie w 1994 roku.

Opis

Tryptyk ze sceną Rodziny Marii w polu głównym oraz mniejszymi scenami z życia Najświętszej Marii Panny na rewersie skrzydeł i świętymi na awersie. W polu głównym obraz w formie stojącego prostokąta w drewnianej, profilowanej ramie. W centrum kompozycja przedstawiająca rodzinę Matki Boskiej w ujęciu trójstrefowym. W centrum umieszczona grupa z siedzącymi na kamiennej ławie, wyścielonej zielonym materiałem św. Annę z Dzieciątkiem Jezus oraz Matkę Boską. Obie zwrócone trzy czwarte ku środkowi. Święta Anna dwoma wyciągniętymi przed siebie rękami przytrzymuje stojące na jej kolanach Dzieciątko. Ma szeroką twarz z małymi ustami i dużymi oczami. Ubrana jest w brązową suknię z długimi rękawami oraz czerwony płaszcz z zieloną podszewką, na głowie biały welon w podwiką. Dzieciątko zwrócone jest trzy czwarte w lewo, w lewej dłoni trzyma jabłko, prawą błogosławi. Twarz okrągła o pucułowatych policzkach z wyraźnie zaznaczonym podbródkiem. Włosy krótkie, jasne, kędzierzawe. Matka Boska trzyma na kolanach otwartą księgę, prawą rękę wyciąga do Dzieciątka. Ubrana jest w brązową suknię z długimi rękawami, niebieski płaszcz. Głowę okalają bardzo długie, bujne włosy, opadające falami na ramiona i podwiązane wąska opaską. Wszyscy mają wokół głów złote i tłoczone nimby. U dołu obrazu siedzą z dziećmi: Maria Salome oraz Maria Kleofasowa. Jedna z kobiet karmi piersią niemowlę (św. Jan Ewangelista), obok siedzi mały św. Jakub Większy, druga uczy czytać dwójkę dzieci (zapewne św. Jakub Mniejszy i św. Juda Tadeusz). Kobiety ubrane w obszerne suknie: zieloną i czerwoną, na głowach mają założone białe czepce. Po prawej stronie obrazu miniaturowa postać fundatora ze złożonymi dłońmi. W górnej części kompozycji za ławą ukazani w półpostaci czterej mężczyźni, nad postacią św. Anny: Joachim, Kleofas i Salomas, a nad Matką Boską – św. Józef. Tło obrazu złocone i tłoczone w motywy roślinne. Kwatery dwudzielne, w lewej na awersie u dołu scena Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny, u góry Zwiastowanie. Na awersie prawego skrzydła u dołu niezachowana scena, a u góry Pokłon Trzech Króli. Na rewersach skrzydeł: po lewej u góry św. Florian i św. Wojciech, niżej św. Stanisław i biskupa bez atrybutu (św. Mikołaj?); na prawym skrzydle u góry św. Bartłomiej i św. Paweł, u dołu brak kwatery.

Zarys problematyki artystycznej

Według Tadeusza Chrzanowskiego i Mariana Korneckiego racławickie dzieło tworzy pewien eklektyzm poprzez połączenie cech z motywów sztuki Samostrzelnika, Marcina Czarnego i mistrza poliptyku św. Jana Jałmużnika. Obrazy przedstawiające Rodzinę Marii znajdują się również w Słomnikach, Nowym Targu i w Ołpinach (obecnie Muzeum Narodowe w Krakowi), Bodzentynie, Bliżynie, Domaradzu, Gosprzydowej, czy w Domu Matejki w Krakowie. W malarstwie niemieckim wywierającym duży wpływ na krakowskie malarstwo początku XVI wieku zwraca uwagę m.in. dzieło Lucasa Cranacha z 1509 roku, pochodzące z Torgau, a szczególnie renesansowa sukienka jednego z synów Marii Kleofasowej. Z kolei czepiec „poduszkowy” Marii Salome był popularny w modzie około 1530 roku. Ukazana scena oparta jest na legendzie o trzykrotnym małżeństwie św. Anny (trinubium), popularnym w malarstwie małopolskim od drugiego dziesięciolecia XVI wieku. Być może fundatorem dzieła, który został ukazany na obrazie był ksiądz Bartłomiej Raviensis. Według przekazu cytowanego przez księdza Jana Wiśniewskiego był on plebanem racławickim w 1541 roku, nie wcześniej jednak niż w 1529 roku, kiedy wzmiankowany był pleban Stefan. Na tę osobę fundatora wskazuje zarówno czas powstania dzieła, jak i ukazana ikonografia skrzydeł, gdzie przedstawiono pośród patronów diecezji, pozostali trzej (w tym św. Bartłomiej) są zapewne patronami konkretnych osób. Na wpływ ikonografii ołtarza, silnie eksponującej postać św. Anny mogły mieć związki Bartłomieja ze środowiskiem wawelskiej kapituły katedralnej i kurii biskupiej, gdzie kult św. Anny był bardzo popularny. Przyjmując hipotezę, że fundatorem tryptyku był Bartłomiej z Rawy należałoby określić datowanie dzieła na lata trzydzieste XVI wieku. Kolejni święci ukazani na skrzydłach tryptyku: św. Mikołaj i św. Stanisław, według interpretacji Bolesława Przybyszewskiego mogli być związani z postaciami Mikołaja i Stanisława Kmitów, którzy w 1530 roku mieli wpłacić na rzecz kościoła określoną sumę w zamian za zdjęcie ekskomuniki i interdyktu. Poziom artystyczny tryptyku nie jest jednolity. Najwyższą wartość artystyczną prezentuje scena środkowa, z kolei sceny maryjne zostały ukazane w sposób schematyczny. Twórca tych scen posługiwał się grafikami Albrechta Dürera. Natomiast przyglądając się wizerunkom na rewersach zwraca uwagę staranna charakterystyka twarzy i szczegółów stroju. Podsumowując należy uznać, że malarz wykonał główną scenę oraz ogólną kompozycję, natomiast poszczególne elementy to praca warsztatu.

Streszczenie

Tryptyk pochodzi z kościoła Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Racławicach Olkuskich, gdzie najprawdopodobniej został przeniesiony w czasach nowożytnych. Fundator umieszczony w prawym narożu nosi strój kanonika. Według Tadeusza Chrzanowskiego i Mariana Korneckiego racławickie dzieło tworzy pewien eklektyzm poprzez połączenie cech z motywów sztuki Samostrzelnika, Marcina Czarnego i mistrza poliptyku św. Jana Jałmużnika. Ukazana w środkowej części scena oparta jest na legendzie o trzykrotnym małżeństwie św. Anny (trinubium), popularnym w malarstwie małopolskim od drugiego dziesięciolecia XVI wieku.

Bibliografia

Chrzanowski Tadeusz, Kornecki Marian , "Sztuka Ziemi Krakowskiej", Kraków 1982
"Wawel 1000-2000, t. 2: Skarby archidiecezji krakowskiej, Muzeum Archidiecezjalne w Krakowie, maj-wrzesień 2000", Kraków 2000
Gadomski Jerzy , "Gotyckie malarstwo tablicowe Małopolski 1500-1540", Warszawa-Kraków 1995
Tomczyk Kazimierz, "Kościół parafialny pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Racławicach", Racławice 2014

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Archiwum Parafialne w Racławicach Olkuskich, Racławice Olkuskie. Kościół parafialny pw. Narodzenia N. P. Marii. Dokumentacja historyczna wyposażenia opracowana na zlecenie Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Krakowie Racławice Olkuskie. Kościół parafialny pw. Narodzenia N. P. Marii. Dokumentacja historyczna wyposażenia opracowana na zlecenie Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Krakowie, oprac. Bogusław Krasnowolski, Kraków 1994, s. 86-97.

Jak cytować?

Maria Działo, "Wielka Rodzina Marii", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2022, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/wielka-rodzina-marii-1

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności