Ołtarz główny

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
myślenicki
Gmina
Raciechowice
Miejscowość
Gruszów
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Parafia
Parafia Rozesłania Świętych Apostołów
Miejsce przechowywania
prezbiterium
Identyfikator
DZIELO/24742
Kategoria
ołtarz
Ilość
1
Czas powstania
połowa XIX wieku
Technika i materiał
drewno cięte, rzeźbione, polichromowane, złocone, srebrzone
Autor noty katalogowej
Paulina Chełmecka
Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne 4.0

Dzieje zabytku

W 1853 roku została gruntownie odnowiona rzeźba Madonny z Dzieciątkiem przechowywana w ołtarzu głównym kościoła parafialnego w Gruszowie (obecnie w Muzeum Archidiecezjanym w Krakowie). Jerzy Żmudziński wysunął przypuszczenie, iż wówczas dotychczasowe retabulum poddano likwidacji na rzecz nowej, neorenesansowej nastawy.

Opis

Ołtarz architektoniczny, przyścienny, jednokondygnacyjny, trójosiowy, ze zwieńczeniem. Ołtarz prostopadłościenny z antepedium zdobionym polichromowanym motywem liści akantu po bokach, pośrodku medalion z monogramem chrystologicznym. Tabernakulum w formie prostopadłościennej szafki z drzwiczkami zamkniętymi łukiem półkolistym ujętym fryzem arkadkowym, zdobionych monogramem chrystologicznym. Retabulum na niewysokim, zryzalitowanym cokole o zakończeniach w formie konsoli. Osi głównej części nastawy są w formie półkolistych arkad z niszami, wspartych parami kolumn o kapitelach kompozytowych, przy czym środkowa jest większa względem bocznych dźwigających belkowanie. Zwieńczenie części środkowej retabulum przybiera formę zbliżoną do trójkątnego przyczółka. Pola cokołu retabulum zdobi polichromowana i płaskorzeźbiona ornamentyka roślinna. Ścianki niszy pokryte są dekoracją malarską naśladującą wzorzyste tkaniny, a w górnej partii błękitne, gwieździste niebo. Łuki nisz ujmuje ażurowy fryz arkadkowy, dodatkowo obramienie niszy głównej z motywem rozetek. W przyłuczach dekoracja w formie wici roślinnej. Krawędź attyki oraz zwieńczenia zdobi ażurowa wić roślinna. W polu części środkowej znajduje się figura Madonny z Dzieciątkiem, w arkadzie po prawej stronie ołtarza św. Andrzeja, po lewej św. Piotra. Struktura ołtarza utrzymana jest w kolorach białym, niebieskim, zielonym i jasnoczerwonym, detal architektoniczny i ornamentyka są złocone.

Zarys problematyki artystycznej

W XIX wieku rozwijał się, nawiązujący do osiągnięć minionych epok, nurt zwany historyzmem. Bywa on określany mianem „nietwórczego i eklektycznego”, wykorzystującego stosowane dotychczas rozwiązania, poddając je jednak pewnym przekształceniom, bądź niespotykanym dotąd połączeniom. Początkowym założeniem twórców eklektyzmu było odejście od założeń klasycyzmu na rzecz poznawania dawnych epok. W początkowej fazie w wyniku romantycznej fascynacji epoką średniowiecza dominował w tym nurcie neogotyk. Jednak około połowy XIX wieku historyzm przybrał swą zasadniczą formę. Na bazie wyników ówczesnych badań naukowych wykształcił się styl neorenesansowy czerpiący z dorobku sztuki odrodzenia. Pojęcie „renesans”, dla wyodrębnienia tego okresu w dziejach kultury, wykształciło się w latach dwudziestych XIX wieku. Początkowo stosowane było głównie w stosunku do szesnastowiecznej sztuki francuskiej, z czasem objęło także twórczość ogólnoeuropejską w tym piętnasto- i szesnastowieczną sztukę włoską. Pierwsze nawiązana do szesnastowiecznych form włoskich pojawiły się w architekturze już w drugiej połowie XVIII oraz na początku XIX wieku, „starano się wówczas rozszerzyć formułę klasycyzmu, dodając do wzorów starożytnych nowożytną odmianę klasyczności”. Duży wpływ na rozwój wątków neorenesansowych miało ówczesne piśmiennictwo odnoszące się głównie do italskich zabytków. Rozwój form neorenesansowym, czerpanych z epoki odrodzenia, miał miejsce w latach trzydziestych XIX wieku. W konstruowaniu form zarówno wielkiej, jak i małej architektury, czy rzemiosła artystycznego często korzystano z wzorników. Strukturę ołtarza głównego w kościele parafialnym w Gruszowie charakteryzuje harmonia i przejrzystość form. Jej zasadniczy kształt, z półkoliście zamkniętymi trzema arkadami wspartymi na kolumienkach o antykizujących kapitelach oraz zwieńczeniu zbliżonym do trójkątnego przyczółka, nawiązuje do form antycznego łuku triumfalnego i włoskiej architektury XVI wieku.

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

Bardzo dobry.

Streszczenie

Ciekawym przykładem wystroju neorenesansowego jest wykonany między drugą a trzecią ćwiercią XIX wieku ołtarz główny w kościele parafialnym w Gruszowie. Jego struktura nawiązuje zarówno do form antycznych, jak i renesansowych.

Jak cytować?

Paulina Chełmecka, "Ołtarz główny", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/oltarz-glowny-125

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności