Św. Mikołaj

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
wadowicki
Gmina
Stryszów
Miejscowość
Stryszów
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Wadowice Południe
Parafia
Parafia Św. Jana Kantego
Tagi
malarstwo XVIII wieku
Miejsce przechowywania
ołtarz boczny południowy
Identyfikator
DZIELO/08308
Kategoria
obraz
Ilość
1
Czas powstania
druga połowa XVIII wieku
Technika i materiał
olej na płótnie
Autor noty katalogowej
Paulina Kluz
Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Polska

Dzieje zabytku

Poprzedni kościół w Stryszowie wybudowany w XVI wieku nosił wezwanie św. Mikołaja, być może zatem wizerunek tego świętego znajdował się pierwotnie w ołtarzu głównym, zaś w XVII wieku w jednym z bocznych. Poprzedni, drewniany kościół spalił się w 1739 roku, natomiast już w 1742 roku wybudowano nowy. W aktach wizytacji z 1748 roku opisano ołtarz boczny św. Mikołaja z dawnym obrazem. W drugiej połowie XVIII wieku powstał do niego nowy obraz tego świętego, wykonany zapewne przez Kazimierza Mołodzińskiego.

Opis

Obraz w formie stojącego prostokąta. W centrum przedstawienie św. Mikołaja z Jezusem i Marią unoszących się na obłokach w górnej części dzieła. Święty ukazany w całej postaci, frontalnie, lewą ręką podtrzymuje księgę z trzema kulami, prawą unosi z dłonią w geście błogosławieństwa. Twarz ma kwadratową z wysokim czołem, o starczych rysach, dużych oczach, prostym nosie i pełnych, rozchylonych ustach, okoloną siwą, kręcona brodą oraz siwymi, kręconymi włosami, sięgającymi ramion. Święty ubrany jest w strój biskupa wschodniego: biały sticharion, żółty sakkos z palicą przy boku oraz omoforion, na stopach ma buty. Po lewej stronie świętego znajduje się szaflik z trójką dzieci. Po jego prawej stronie postać młodzieńca, o pełnej, rumianej twarzy, okolonej jasnymi, kręconymi włosami, ubranego w niebieską tunikę sięgającą kolan oraz jasnoczerwony płaszcz zapięty na prawym ramieniu. Chłopiec trzyma tacę z karafką i dwoma kubkami. Postacie ukazane we wnętrzu. W górnej części obrazu centrycznie rozchodzące się, rozświetlone obłoki. W prawym górnym rogu siedząca na obłoku postać Chrystusa, skierowanego w trzech czwartych w lewo, który w lewej ręce trzyma księgę, a w prawej, opartej na globie, berło. Ubrany jest w czerwoną tunikę i biały płaszcz. Księgę podaje mu putto. W lewym górnym rogu siedząca na obłoku postać Marii, zwróconej w trzech czwartych w prawo, w obu wyciągniętych w przód dłoniach trzyma omoforion. Ubrana jest w jasnoróżową tunikę, przepasaną w talii, niebieski płaszcz i zielony welon.

Zarys problematyki artystycznej

Obraz św. Mikołaja jest malowany w analogiczny sposób do obrazu tego samego świętego w kościele w Czulicach, dzieła Kazimierza Mołodzińskiego. Oba wizerunki mają taką samą ikonografię i wykonane były zapewne według tego samego wzoru, choć obraz czulicki posiada kompozycję o mniejszej ilości elementów. Młodzieniec z omawianego dzieła pod względem fizjonomii jest niezwykle zbliżony do postaci potępionych z obrazu „Chrystus Ukrzyżowany z duszami cierpiącymi w czyśćcu” z kościoła Karmelitów na Piasku, wykonanym przez tego malarza. Sposób oddania postaci dziecięcych oraz malowania twarzy i strojów również odpowiada stylowi Mołodzińskiego. Z dużym prawdopodobieństwem można go zatem uznać za autora obrazu ze Stryszowa.
Święty Mikołaj był biskupem Miry, dlatego przedstawiany jest w stroju odpowiadającym tej godności (obrządku zachodniego lub wschodniego). Jego atrybutem jest trzymana w ręku księga Ewangelii. Postacie i przedmioty towarzyszące świętemu odnoszą się do licznych cudów i legend związanych z jego życiem. Trzy kule leżące na księdze odwołują się do legendy, według której Mikołaj uratował trzy córki mieszczanina od nierządu dzięki podarowaniu im w posagu złotych kul. Trójka chłopców w szafliku nawiązuje do historii o uchronieniu ich przez biskupa od kary śmierci. Natomiast młodzieniec z tacą ma związek z legendą o tym, jak Mikołaj podczas uczty uratował porwanego młodzieńca, na co wskazują kajdany na jego nogach.
W obrazie św. Mikołaja ze Stryszowa widoczne jest zjawisko orientalizacji (łac. oriens, orientis – wschód; przeciwieństwo okcydentalizacji), a więc inspiracji malarstwem cerkiewnym w dziele przeznaczonym do kościoła katolickiego. Wskazuje na to strój biskupa wschodniego, w który ubrany jest św. Mikołaj na obrazie, jak również jego frontalna poza z rozłożonymi na boki rękami i gest prawej dłoni, znamienny dla hierarchów bizantyńskich, występujący na ikonach.
Szczególnie charakterystyczne są towarzyszące świętemu postacie w górnych narożach obrazu – Chrystus z księgą oraz Maria z omoforionem. Odnoszą się one do legendy związanej z życiorysem św. Mikołaja. Na soborze w Nicei (325) Mikołaj zbulwersowany poglądami Ariusza, który sprzeciwił się bóstwu Chrystusa, spoliczkował swojego przeciwnika, za co uczestnicy soboru pozbawili go godności biskupiej. Wówczas w cudowny sposób Chrystus i Maria przywrócili mu insygnia biskupie – ewangeliarz i omoforion. Ten sposób przedstawiania św. Mikołaja był powszechny w malarstwie na Rusi od XIII wieku. W malarstwie zachodnim zaś wypracowano inną ikonografię świętego, który przedstawiany był w stroju łacińskiego biskupa z atrybutami takimi jak trzy kule, trójka dzieci w szafliku czy młodzieniec z uczty. W omawianym obrazie mieszają się więc wątki wschodniego i zachodniego sposobu przedstawiania św. Mikołaja.
Przykład bardzo zbliżonego zjawiska orientalizacji w obrazie św. Mikołaja w kolegiacie w Zamościu (1612) interpretowany jest jako przedstawienie świętego w ikonografii obrońcy ortodoksji w okresie sporów chrystologicznych, które miały miejsce na przełomie XVI i XVII wieku. Otwartym pozostaje zatem pytanie czy obraz św. Mikołaja ze Stryszowa miał pełnić podobną funkcję w kontrreformacyjnej walce z protestantyzmem czy malarz zwyczajnie inspirował się konkretnym dziełem bądź grafiką przedstawiającą św. Mikołaja w takiej ikonografii? Za tym ostatnim przemawia fakt istnienia wzoru, według którego malarze małopolscy przedstawiali św. Mikołaja w wersji analogicznej do omawianego obrazu, a więc wschodniego biskupa, często jednak już zredukowanej o postaci Chrystusa i Marii, np. w obrazach w Barwałdzie Dolnym i w Czulicach (Kazimierz Mołodziński, 1771).

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

Krakelury na całej powierzchni, drobne ubytki warstwy malarskiej, zabrudzenia, widoczne naprawy płótna.

Streszczenie

Obraz św. Mikołaja powstał w drugiej połowie XVIII wieku. Zapewne został wykonany przez Kazimierza Mołodzińskiego. W omawianym obrazie mieszają się wątki wschodniego i zachodniego sposobu przedstawiania św. Mikołaja, mianowicie odwołanie do legendy nicejskiej w postaciach Chrystusa i Marii w górnej części obrazu (element wschodniego życiorysu świętego) z zachodnimi wątkami ikonografii św. Mikołaja, jak trzy kule na księdze, trójka dzieci w szafliku i postać młodzieńca, związanymi z legendami z życia świętego.

Bibliografia

Krasny Piotr, "Uwagi o wpływie sztuki Kościoła Wschodniego na katolickie malarstwo sakralne w Rzeczypospolitej w XVII wieku" , [w:] "Sztuka XVII wieku w Polsce. Materiały sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Kraków, grudzień 1993" , red.Hrankowska Teresa , Warszawa 1994 , s. 81-92

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Jak cytować?

Paulina Kluz, "Św. Mikołaj", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2022, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/sw-mikolaj-4

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności