Polichromia ścienna nawy

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
nowotarski
Gmina
Jabłonka
Miejscowość
Orawka
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Parafia
Św. Jana Chrzciciela
Tagi
polichromia ścienna św. Jan Chrzciciel
Miejsce przechowywania
nawa kościoła
Identyfikator
DZIELO/13411
Kategoria
polichromia ścienna
Ilość
1
Czas powstania
1656-1711
Fundator
ksiądz Jan Sczechowicz, cesarz Ferdynanda III, arcybiskup Jerzy Lippay de Zongor, Moniacy
Technika i materiał
tempera na drewnie
Autor noty katalogowej
Maria Działo
Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Polska

Dzieje zabytku

Data zachowana na bele tęczowej świątyni określa szczegółowy czas zakończenia prac nad polichromią: 1711 rok. Jednakże szczegółowa analiza stylistyczna wykonana przez Hannę Pieńkowską sugeruje, że polichromia w prezbiterium została wykonana znacznie wcześniej, być może w dwóch fazach. Pierwszą z pewnością rozpoczęto za życia księdza Sczechowicza (po 1656 roku), drugą kontynuowano z przerwami lub bez za życia jego następców. Polichromię poddano konserwacji w latach 1951-1952 pod kierunkiem profesora Józefa Edwarda Dutkiewicza, kolejną w latach 1986-1998 pod kierunkiem Teresy Pieniążek. W latach 2003-2004 konserwację polichromii wykonano pod kierownictwem Krystyny Sokół Gujdy.

Opis

Polichromia ścienna nawy pokrywa wszystkie ściany oraz strop tej części świątyni. Polichromia figuralno-ornamentalna. W łuku tęczowym fryz podstropowy, wypełniony ornamentem w formie schematycznej, stylizowanej wici roślinnej, ujętej na krańcach uskrzydlonymi główkami anielskimi, umieszczonymi w medalionach. Poniżej fryzu, po lewej herb cesarski, ujęty w wieniec laurowy, w tle pejzaż; po przeciwnej stronie, zwieńczony insygniami biskupimi, herb biskupa Jerzego Lippay de Zongor – dwa lwy, ustawione antytetycznie przy ukoronowanej kolumnie.

Na północnej ścianie nawy do wysokości jednej trzeciej ściany pas kwater z wizerunkami świętych, ujętymi w obramienia, utworzone z ornamentu w formie silnie stylizowanej wici roślinnej. Pola pomiędzy kwaterami wypełnione schematycznym ornamentem geometryczno-figuralnym, złożonym ze skręconej wici roślinnej oraz główek anielskich. Od strony prezbiterium kolejno przedstawienia opatrzone następującymi podpisami:
„S(NCTVS) ADREAS ZOREARBUS EREMITA NITRAE / ET TRENCHINII 27 XIV LY ANNO 1609”;
„B. MATHEAI ESCANDELI NATUS BUDAE MARTIRIO AFFE/CTUS in Sinis quo infide infidelum convertendorum causa penefravit”;
„B. SADOCH ORD. PRAED. A. S. DOMINICO in UNGARIAM/ MISSUS EGREGIE LABORAVIT MARTYRIO affectus 1260. 3. Iunii”;
„S(ANCTVS) COLOMANUS MS. MARGARITAE REGINAE SCOTIAE UNGARA/ MATRE NATAE FILIUS SUSPENSUS STOKARAVIAE COLIT 13 oct.”;
„S(ANCTVS) CAPISTRANI ORD. S. FRAC. TURCAS BELRADO FUGAVIT/ UNG. Ufilissim[us] obit 1455 23 Od. Viilaci in Ung. Sepult[us].”;
„S(ANCTVS) PETRUS THOMASIUS CARMELITA AT LUDOVICUM/ UNG. REGEM NUNTI[US] APOSTOL. De pace cum Venetis egit obit 29 9 1367”.

Kontynuacja przedstawień na ścianie zachodniej:
„B. IACOBUS PICENUS ORD. S. FRANC. S. CAPISTRANI IN UNG./ COAPOSTOL[US] MULTOS AD CHRISTI FIDEM CONVERTIT”;
„S(ANCTVS) IOANNES NEPOMUCN.”.

W górnej partii ściany północnej scena wielofiguralna: Św. Jan Chrzciciel nauczający w otoczeniu tłumu. W tle pejzaż z drzewami i zarysowanym na najdalszym planie masywem górskim. Ponad przedstawieniem napis: „VENIT IN OMNEM REGIONEM PRAEDICANS BAPTISMUM POENITENITIAE LUCAE 3.”. Do sceny kazania św Jana Chrzciciela przylega środkowy rząd wizerunków świętych. Cztery pierwsze przedstawienia znajdują się na ścianie północnej i biegną w kierunku chóru muzycznego:
„B. BERTHODEUS (…) 17 DECE”;
„B. IOANNES DOMINICI ORD. PRAED. EP. Et. CARDIN ad. SIGISMUN. UN. BEC. NUNT. APOTOLIC. BUDAE obiit (…) 1418” [w lewym górnym rogu odnotowane białą farbą informacje o kolejnych konserwacjach polichromii];
„B. ANTONIUS UNGARUS ORD. FRANC. FULGINII/IN OBSEQUIO INFIRMORUM ob. 1398. 13 May.”;
„B. MATHAEUS ESCANDELI NATUS BUDA MARTIRIS AFFECTUS IN SINIS QUO INFIDELIUM…”.

Nad chórem muzycznym, na ścianie zachodniej znajdują się kolejne cztery wizerunki z tego cyklu:
„B. MURITIUS CSAKY ORD. PRAED AMORE IN DEIPURAM MIRACU/LIS CLARUS obiit laurmi 1336 20. Mar. [.]oii Ferr.”;
„B. MAURUS EX MANASTETRIO S. MARTINI /ORD. S. BENED. EPISC. QUINQUE ECCLESIENS in UNGARIA”;
„S(ANCTVS) BENEDICTUS MAR. EREMITA PROPE TRENCHINIUM/IN VASUM MERSUS COLITUR IM aii”;
„B. EUSEBIUS CANONICO STRIGOMI PRIMUS/PROVINCIALIS ORA: S. PAULI primi Erem: obit 1270. 20. Ian.”.

Ostatnie dwa wizerunki na ścianie południowej nad chórem muzycznym, kolejno od strony ściany tęczowej:
„S(ANCTVS) ASTRICQ ARCHIEN. COLOCENS. IN UNGARIA ORD./ s. BENEDICTI OBIIT. AN. 1034. 12 Novembris”;
„S(ANCTVS) PAULUS UNGARUS PRIMUS ORD. PRAED./ UNGARIA PROVINCIALIS MARTIRIO affectis”.

Na podniebiu zaskrzynienia kontynuacja cyklu hagiograficznego. Od łuku tęczowego, wizerunki umieszczone są między elementami ornamentacyjnym, opatrzone następującymi podpisami:
„B. GISELA S. STEPH. R. / U. CONIUX Ob. 1036”;
„S(ANCTVS) ESABETH ANDR. U. FI/LIA DUCISS THURINN ob. 1226”;
„B. GERTRUDIS V. FILIA/ S. ELISABETHAE THURING”;
„B. ELISABETH HELVETA AN/ DR III R.U. FILIA ob. 1338 6 mai”;
„B. HELENA V. ORD. PRAEDIC. OB. BUD. AN. 1720 9 nov.”;
„S(ANCTVS) MARGHARITA REGINA SCOTIAE NATA IN UNGARIA TEMORAE S. SALAMONIS”;
„B. ELISABETHU. Ord. Praed S. STEPHANI UNG. REGIS. FILIA OBIIT CIV. Anno 1285 6 martii”;
„S(ANCTA) URSULA CUM 11 000 VIRGINUM AB ATTILA INTERFECTA 1383 21 Oct.”.

Na podniebiu zaskrzynienia nad ścianą południową kontynuacja cyklu, od tęczy:
„B. MARGARITA FILIA BELAE 4 R. V. Ob. 1273. 28 Ian.”;
„B. CUNEGUNDUDIS V. BELAE IV REG FILIA Ob. 1292. 24. 1.”.

Na ścianie południowej w dolnym pasie malowideł od strony tęczy scena figuralna z przedstawieniem św. Anny nauczającej Marię, a następnie scena piekła z przedstawieniem męki grzeszników w wypełnionej płomieniami paszczy Lewiatana. W górnej partii scena przedstawiająca pogrzeb Jana Chrzciciela. Przestrzenie wokół tego malowidła i okien szczelnie wypełnione ornamentem w formie schematycznej wici roślinnej. Drzwi pokryte dekoracją ornamentalną analogiczną do tej w przestrzeniach między obrazami w dolnym rzędzie cyklu świętych na ścianie północnej. Fryz przystropowy w całości dekorowany analogicznie jak w łuku tęczowym.

Na stropie kontynuacja cyklu ze scenami z życia Jana Chrzciciela, rozpoczynającego się w prezbiterium. Dwa obrazy w formie prostokątów, ujęte w malowane ramy, utworzone z ornamentu złożonego z wici roślinnej i stylizowanych rozetek. Pierwsza od tęczy wielopostaciowa scena narodzin Jana Chrzciciela, w górnej partii opatrzona napisem: „QUIS PUTAS PUER ISTE ERITE IOANNES EST NOMEN EIUS LUCAE 1.”. Bliżej chóru przedstawienie Jana Chrzciciela, nauczającego na puszczy, opatrzona podpisem: „ERAT IN DESERTIS USQUE IN DIEM OSTENSIONIS SUAE LUCAE 1.”. Obrazy ujęte w iluzjonistycznie malowane kasetony z rozetami w środku. Podziały kasetonowe zaznaczone listewkami, dekorowanymi rozetkami. Pod amboną niewielkich rozmiarów malowidło, przedstawiające siedem postaci pokutujących w czyśćcu i anioła. Scena zwieńczona monogramem IHS.

Zarys problematyki artystycznej

Treść malowideł przedstawia sceny z życia św. Jana Chrzciciela, które umieszczone są w prezbiterium, ale również w nawie, a także medaliony z Chrystusem, apostołami oraz wizerunki świętych czczonych na Węgrzech, herby cesarza Ferdynanda III i arcybiskupa Jerzego Lippay'a de Zongor oraz rodu Moniaków, kasetony z rozetami, motywy liściasto-kwiatowe i festony owocowe. Jest to polichromia barokowa o widocznych jeszcze wpływach renesansu. Umieszczone herby świadczą o jej fundatorach i protektorach. Pierwszy, dwugłowy orzeł austriacki reprezentuje cesarza Ferdynanda III, drugi należy do arcybiskupa Jerzego Lippay de Zongor, a trzeci do orawskiego rodu Moniaków. Głównym tematem polichromii ściennej w Orawce jest historia św. Jana Chrzciciela, patrona kościoła. Ponadto ściany zdobi bogata galeria królów, biskupów i świętych, czczonych na Węgrzech od XI do początku XVII wieku. Polichromia wnętrza kościoła odzwierciedla ówczesną sytuację historyczno-polityczną tych ziem. Uwzględnia zwłaszcza politykę cesarską tego okresu, której celem było utwierdzanie katolicyzmu na ziemiach słowackich i przygranicznych, co potwierdza umieszczony na polichromii herb cesarski oraz tematyka przedstawień. Natomiast zastosowany system kompozycyjny wnętrza nawiązuje do systemu powstałego jeszcze w połowie XVII wieku, który po raz pierwszy wystąpił w dekoracji malarskiej kościoła w Trybszu w 1647 roku. System ten charakteryzuje się większą swobodą i malarskością wykonania niż w starszych malowidłach ściennych kościołów drewnianych. O nowym etapie malarstwa ściennego świadczy wprowadzenie wielkich kompozycji figuralnych, co można wytłumaczyć oddziaływaniem kontrreformacji, zwłaszcza poprzez rozwinięcie treści dydaktycznych w scenach adoracji Matki Boskiej z Sądu Ostatecznego (w nawie). Ponadto w układzie kompozycji zastosowano nowy podział o charakterze architektonicznym (poszczególne sceny lub postacie odgradzane kolumnami, od góry zamknięte belkowaniem). Również sposób malowania uległ zmianie. Duże płaszczyzny są malowane wyraziście o intensywnej skali barwnej. Pojawia się modelowanie czernią i brązami. Są jednak również elementy tej polichromii nawiązujące jeszcze do renesansu: sceny u góry zamknięte są pasem dekoracyjnym, złożonym z motywów roślinnych, rozet i medalionów. Pod dolną ramą zawieszone są festony kwiatowe oraz konsole podpierające kolumny. Z kolei sceny z życia św. Jana Chrzciciela rozgrywają się na tle idealistycznego krajobrazu lub wnętrz. Postacie są traktowane wręcz płaszczyznowo, schematycznie, ustawione z przodu scenerii. Z kolei postacie królów węgierskich i świętych w prezbiterium zostały ukazane idealistycznie, mimo zróżnicowania ich ubiorów i emblematów. Czas powstania polichromii lokuje ją między polichromią kościoła w Trybszu z 1647 roku, a dekoracją malarską kościoła w Milkuszowicach z 1725 roku. Pierwsza posiada cechy renesansowe, a druga wyraźnie już późnobarokowe. Podsumowując można stwierdzić, że polichromia w Orawce leży na pograniczu tych dwóch okresów stylowych.

Z głęboką wymową ideową polichromii ściennej nawy i prezbiterium kontrastują przedstawienia ukazane na parapecie chóru muzycznego. Dziesięcioro przykazań zostało ukazanych w scenach ilustrujących miejscowe zwyczaje i obyczaje. Uwagę skupia typizacja i uproszczenia połączone z linearyzmem przedstawień i podkreśleniem płaszczyznowości koloru. Dekalog ilustrowany jest zdarzeniami wziętymi z codziennego życia górali, tylko kilka scen rozgrywa się w świecie mieszczańskim, a jedno przykazanie w świecie dworskim. Czas powstania tych scen jest nieznany.

Streszczenie

Polichromia ścienna kościoła została wykonana przez nieznanych malarzy, w kilku etapach, przyjmuje się że w latach od 1656 do 1711 roku. Najważniejsze malowidła to 14 obrazów ukazujących sceny z życia św. Jana Chrzciciela. Drugi cykl polichromii obejmuje 49 wyobrażeń świętych i błogosławionych związanych z historią chrześcijaństwa na Węgrzech: 4 królów, 2 królewiczów obok ołtarza, 11 biskupów i św. Gunter na dole ścian prezbiterium, kolejnych 15 świętych i błogosławionych (zakonnicy, męczennicy i pustelnicy) pod prospektem organowym w nawie na ścianie północnej i na chórze na ścianie zachodniej, a na zaskrzynieniu stropu w nawie, pod sufitem, 16 świętych kobiet. Tę część polichromii wykonano prawdopodobnie w roku 1711, bowiem taka data widnieje na belce tęczowej. Kolejny cykl polichromii to Dekalog, namalowany na prospekcie chóru. Ukazuje on zachowanie lub łamanie przykazań. Są to obrazki wzięte z życia chłopów, mieszczan, drobnej szlachty i dworu w XVII/ XVIII wieku. Polichromia tym cenniejsza, że jest to pierwsze przedstawienie stroju orawskiego. W sześciu scenach wyobrażono również diabła.

Bibliografia

"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953
Szydłowski Tadeusz, "Zabytki sztuki w Polsce. Inwentarz topograficzny, cz. 3: Województwo krakowskie, t. 1, z. 1: Powiat nowotarski", Warszawa 1938
Pieńkowska Hanna, "Dekoracja wnętrza kościoła w Orawce dokumentem historii Górnej Orawy" , „Materiały i Sprawozdania Konserwatorskie Województwa Krakowskiego” , Kraków 1975 , s. 31-46
Trajdos Tadeusz, Pieńkowska Hanna, "Kościół w Orawce", Kraków 1999

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Archiwum parafialne, Dokumentacja konserwatorska dotycząca przeprowadzonych prac przy dekoracji malarskiej wnętrza kościoła pw. św. Jana Chrzciciela w Orawce w latach 2003-2004, Kraków 2004

Osoby związane z dziełem

Jak cytować?

Maria Działo, "Polichromia ścienna nawy", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2023, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/polichromia-scienna-nawy-1

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności