Matka Boska Dzikowska / Matka Boska Saletyńska

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
oświęcimski
Gmina
Polanka Wielka
Miejscowość
Polanka Wielka
Miejsce przechowywania
krypta nowego kościoła
Identyfikator
DZIELO/25120
Kategoria
feretron
Ilość
1
Czas powstania
druga połowa XIX wieku
Miejsce (państwo, miasto, region geograficzny)
Małopolska
Technika i materiał
olej na płótnie, techniki snycerskie
Wymiary podstawowe
szerokość – 93 cm
wysokość – 148 cm
Wymiary szczegółowe
Wysokość bez ramy – 73 cm
Szerokość bez ramy – 57 cm
Autor noty katalogowej
ks. Szymon Tracz
Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne 4.0

Dzieje zabytku

Feretron procesyjny został wykonany w lokalnym warsztacie malarskim w drugiej połowie XIX wieku jako wyposażenie starego kościoła drewnianego. Obecnie jest on zdeponowany w krypcie nowego kościoła.

Opis

Feretron utworzono z mocno obecnie zniszczonej, prostopadłościennej podstawy w formie postumentu z otworami przeznaczonymi na drążki do noszenia oraz czworobocznego obramienia dekorowanego z trzech stron złoconą, ażurową wicią stylizowanego akantu. Na zwieńczeniu w owalu wyobrażona na awersie chrystogram "IHS", a na rewersie monogram maryjny. Dwustronne pole obrazowe uzyskało kształt stojącego prostokąta. Na awersie przedstawiono Świętą Rodzinę ze św. Janem Chrzcicielem, określaną jako Matka Boska Dzikowska. W centrum kompozycji w półpostaci wyobrażono ukazaną frontalne z pochyloną w lewo głową Madonnę trzymającą przed sobą obiema rękami Dzieciątko Jezus. Matka Boska ma pociągłą twarz o jasnej karnacji z rumianymi policzkami, ciemne oczy, wydatny nos i usta. Na głowie ma ciemnozieloną chustę lamowaną złotą tasiemką, okrytą przeźroczystym welonem oraz złotą, zamkniętą koronę z krzyżykiem na globie. Ubrana jest w bladofioletową suknię obszytą złotą taśmą z malarską imitacją kameryzacji oraz niebieski płaszcz narzucony na ramiona i lamowany złotym galonem. Dzieciątko zostało ukazane w pozycji siedząco-leżącej w trzech czwartych w prawo. Jezus w obu wyciągniętych rękach trzyma wiśnie. Jego twarz o jasnej karnacji i rumianych policzkach charakteryzuje wydatny nos i usta. Głowę okalają krótkie, ciemne włosy odsłaniające prawe ucho. Dzieciątko ma na głowie zamkniętą, złotą koronę z krzyżykiem na globie. Zbawiciel ubrany jest w jasną tunikę. Od piersi w dół jego postać zakrywa wzorzysta tkanina, w którą jest owinięty. Głowy obu postaci otaczają złociste, zębate nimby. Z lewej strony w tyle widać do połowy postać św. Józefa. Jest to starszy mężczyzna z głową ujętą w trzech czwartych w prawo, z lilią w prawej ręce. Ma szeroko otwarte ciemne oczy, wydatny nos i usta. Głowę okalają siwe włosy i krótka broda. Ubrany jest w niebiesko-zieloną tunikę z kołnierzykiem oraz narzucony na ramiona żółty płaszcz. Na pierwszym planie w lewym rogu kompozycji w półpostaci przedstawiono w profilu małego św. Jana Chrzciciela z głową obrócona w stronę widza. Święty obiema rączkami przytula do siebie baranka. Ma owalną twarz o jasnej karnacji z drobnym nosem i ustami, okoloną jasnymi lokami. Jego nagie ciało okrywa skóra wielbłądzia. Za nim widać górną część laski krzyżowej z białą banderolą z napisem "ECCE AGNUS DEI". W głębi w prawym rogu obrazu widać w oddali budynki konwentu dominikańskiego w Dzikowie. Na rewersie feretronu wyobrażono w centrum kompozycji stojącą frontalnie Matkę Boską Saletyńską. Madonna ze skrzyżowanymi na piersi dłońmi stoi na kamiennej płycie. Ma owalną twarz o jasnej karnacji z rumianymi policzkami, prostym nosem i wydatnymi ustami oraz otwartymi, ciemnymi oczami. Na głowie otoczonej zębatym nimbem ma pasiastą chustę przykrytą welonem oraz złotą, zamkniętą koronę z krzyżykiem na globie, dodatkowo obwiedzioną różanym wiankiem. Maria ubrana jest w białą koszulę oraz bladoszkarłatną suknię lamowaną galonem, dekorowaną na dole malowanymi kamieniami szlachetnymi i przepasaną złotym fartuszkiem. W głębi przedstawienia po obu stronach Marii zilustrowano dwa epizodu z historii objawień. Z lewej strony kompozycji widać klęczącą naprzeciw siebie dwójkę dzieci, ponad głowami których zjawia się Madonna w promienistej mandorli na tle złocisto-brązowych obłoków, a po prawej ta sama Matka Boska siedzi płacząc na kamieniu, a dwójka dzieci śpi obok siebie z tyłu. Maria w obu przypadkach została ukazano tak samo, jak w głównym przedstawieniu. Całość kompozycji w dolnej strefie uzupełniają małe wyobrażenia pasących się krów oraz widoczne w głębi przy linii horyzontu małe domki, a w górnej strefie w prawym rogu obecność trzech uskrzydlonych główek anielskich na tle złocisto-brązowych obłoków.

Zarys problematyki artystycznej

Na półludowe obrazy w polańskim feretronie odwołują się do dwóch popularnych w XIX wieku rzeczywistości kształtujących pobożność maryjną w Małopolsce. Pierwsza związany jest z kultem cudownego obrazu Matki Boskiej Dzikowskiej z XVI wieku o flandryjskiej proweniencji, który trafił do dominikańskiego kościoła w Dzikowie i 11 listopada 1675 roku decyzją biskupa krakowskiego Andrzeja Trzebnickiego uznany został za łaskami słynący. Pierwszą książkę opisującą historię wizerunku i cuda autorstwa ks. Wawrzyńca Święckiego pod tytułem „Wonność Róże Ierychonskiey” wydano w Krakowie w 1686 roku. Drugą, która rozpropagowała kult wizerunku była praca o. Sadoka Barącza pod tytułem „Cudowne obrazy Matki Najświętszej w Polsce”, gdzie znalazło się także przedstawienie obrazu. Szczególnie popularnym wzorem graficznym był drzeworyt wykonany przez Franciszka Ksawerego Stankiewicza, powstały pomiędzy 1845 a 1878 rokiem, w oparciu o który tworzono kopie nie tylko w samym Dzikowie, ale też np. w malarniach działajacych w Częstochowie. Z kolei obraz Matki Boskiej Saletyńskiej nawiązuje do objawienia maryjnego w La Salette we Francji, gdzie Maria objawiła się 19 września 1846 roku dwojgu biednym dzieciom: piętnastoletniej Melanii Calvat i jedenastoletniemu Maksyminowi Giraud, przekazując im swoje orędzie. Madonna Saletyńska stała się szybko patronką od głodu i nieurodzajów. Ilustracje tego wydarzenia bardzo szybko zawładnęły wyobraźnią lokalnych twórców, którzy na ich kanwie tworzyli barwne kompozycje, trafiające szybko pod strzechy w Galicji. Zbiór kilku przedstawień kompozycyjnie zbliżonych do obrazów w Polance Wielkiej, zarówno Matki Boskiej Dzikowskiej, jak i Matki Boskiej Saletyńskiej z XIX wieku i początku XX znajduje się np. w Muzeum Miejskim w Żywcu.

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

Zły. Konstrukcja drewniana feretronu i obramienie naruszona przez drewnojady, niektóre fragmenty są spróchniałe lub spudrowane. Warstwa malarska obu obrazów mocno zabrudzona z widocznymi, licznymi przetarciami.

Literatura

A. Kunczyńska-Iracka, Malarstwo ludowe kręgu częstochowskiego, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1978, il. 242, 248;
T. Chrzanowski, M. Kornecki, Sztuka Ziemi Krakowskiej, Kraków 1982, s. 660-662, il. 441.

Streszczenie

Feretron procesyjny został wykonany w lokalnym warsztacie malarskim w drugiej połowie XIX wieku jako wyposażenie starego kościoła drewnianego. Przedstawiono na nim dwa czczone w XIX wieku w Galicji wizerunki - Matki Boskiej Dzikowskiej i Matki Boskiej Saletyńskiej.

Osoby związane z dziełem

Jak cytować?

ks. Szymon Tracz, "Matka Boska Dzikowska / Matka Boska Saletyńska", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2022, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/matka-boska-dzikowska-matka-boska-saletynska

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności