Antependium

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
oświęcimski
Gmina
Polanka Wielka
Miejscowość
Polanka Wielka
Miejsce przechowywania
krypta nowego kościoła
Identyfikator
DZIELO/25160
Kategoria
inne dzieła sztuki
Ilość
1
Czas powstania
1838 rok
Miejsce (państwo, miasto, region geograficzny)
Małopolska
Technika i materiał
olej na płótnie
Wymiary podstawowe
szerokość – 192 cm
wysokość – 60 cm
Autor noty katalogowej
ks. Szymon Tracz
Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne 4.0

Dzieje zabytku

Antependium zostało wykonane w 1838 roku z przeznaczeniem do ozdoby ołtarza głównego w drewnianym kościele parafialnym św. Mikołaja w Polance Wielkiej.

Opis

Antependium uzyskało kształt wydłużonego, leżącego prostokąta. W jego polu na tle bladoczerwonej marmoryzacji zawieszono, a na wyraźnie zaznaczonym marmoryzowanym na czerwono stopniu rozmieszczono, narzędzia męki Pańskiej (arma Christi). W centrum kompozycji w otoku utworzonym z kłosów zbóż oraz winnej latorośli wyobrażono na kamiennym ołtarzu płonącego baranka ofiarnego. Po obu stronach otoku namalowano wiszące dwie białe chusty. Na chuście z prawej przedstawiono płonące serce Pana Jezusa otoczone przebitymi dłońmi i stopami Chrystusa, a chusta z lewej to Veraicon z obliczem cierpiącego Zbawiciela w koronie cierniowej. Poniżej, idąc od lewej, na stopniu ukazano niską kolumnę do biczowania z przywiązanym do niej biczem i wiązką rózg, żelazną rękawice, koronę cierniową, trzcinę, młotek, dzbanek, gwoździe i obcęgi oraz drewniany krzyż ze skrzyżowaną gąbką na kiju i lancą wraz z leżącym na stopniu titulusem w formie banderoli z napisem „I.N.R.I." i datą 1838.

Zarys problematyki artystycznej

Narzędzia męki Pańskiej jako tzw. arma Christi pojawiły się już w dekoracji "Psałterza Utrechckiego" z lat 820-840. W średniowieczu były taktowane przez teologów i myślicieli jako drogocenne trofea, którymi posłużył się Jezus w swojej walce z szatanem. Wskazują na rolę cierpienia Zbawiciela, ale stanowią także, jak mówił św. Bernard z Clairvaux, znaki wielkiego miłosierdzia Chrystusa. Dzięki mistyce pasyjnej w XIV wieku narzędzia męki Pańskiej nabrały cech samodzielności, stając się przedmiotem pobożnej medytacji, religijnych utworów, modlitw i oficjów, z którymi wiązano niekiedy określone odpusty. Warto tu wspomnieć pochodzącą z około 1320 roku całostronicową miniaturę w "Passionale" czeskiej ksieni Kunegundy, gdzie ukazano 23 narzędzia męki Pańskiej, zaopatrzone w łacińskie podpisy. W pobożności potrydenckiej kładziono nacisk na duchowe skutki zbawienia, stąd też narzędzia męki Pańskiej pozwalały w sposób symboliczny odnaleźć właściwy moment pasji Chrystusa, by móc go kontemplować. Dlatego np. arma Christi znalazły się pomiędzy tryglifami we fryzie dwóch portali autorstwa Macieja Świątka z lat 1582-1583 w obecnej konkatedrze w Żywcu. Warto tu także przywołać dekorację szafy Arcybractwa Najświętszego Sakramentu i Pięciu Ran Chrystusa w kaplicy św. Anny przy kościele Bożego Ciała na krakowskim Kazimierzu, gdzie na awersie drzwi podzielonych na kwatery aniołowie w kartuszach prezentują narzędzia męki Pańskiej, a na rewersie można m.in. zobaczyć chustę z promieniącym sercem Jezusa oraz przebite jego dłonie i stopy. Dekorację szaf około 1635 roku wykonał Łukasz Porębski. Obok samodzielnych motywów arma Christi występują najczęściej jako tło dla przedstawień Ukrzyżowania (np. Ukrzyżowania w ołtarzu głównym z połowy XIX wieku w Bulowicach), Vir Dolorum (obraz w ołtarzu bocznym z połowy XIX wieku w Rzykach) i innych.

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

Dobry.Konserwację antependium w latach dziewięćdziesiątych przeprowadził konserwator zabytków Karol Haberny.

Literatura

Zabytki sztuki w Polsce. Inwentarz topograficzny, t. 3, Powiat Żywiecki. Województwo krakowskie, opr. J. Szablowski, Warszawa 1948, s. 230, il. 210;
J.J. Kopeć, Interpretacja malowideł pasyjnych na szafach brackich z kaplicy św. Anny w krakowskim kościele Bożego Ciała, [w:] Studia do dziejów kościoła Bożego Ciała w Krakowie, red. Z. Jakubowski, Kraków 1977, s. 114-120, il. s. 115;
Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 4. Miasto Kraków, cz. 4. Kazimierz i Stradom, red. I. Rejduch-Samek, J. Samek, Warszawa 1987, s. 66, il. 229, 274-277.

Streszczenie

Antependium z przedstawieniem narzędzi męki Pańskiej ((arma Christi), zostało wykonane w 1838 roku z przeznaczeniem do ozdoby ołtarza głównego w drewnianym kościele parafialnym św. Mikołaja w Polance Wielkiej.

Jak cytować?

ks. Szymon Tracz, "Antependium", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2020, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/antependium-7

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności