Kościół Narodzenia Najświetszej Marii Panny

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
bocheński
Gmina
Łapanów
Miejscowość
Tarnawa
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Niegowić
Parafia
Parafia Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny
Kościół
Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny
Tagi
kościół kościół józefiński wieżyczka na sygnaturkę
Identyfikator
DZIELO/14984
Kategoria
kościół
Ilość
1
Czas powstania
budowa: 1803-1811
Fundator
Izabela Lubomirska
Technika i materiał
kamień, cegła, techniki murarskie, tynkowanie, blacha, dachówka
Autor noty katalogowej
Agata Felczyńska
Domena Publiczna

Dzieje zabytku

Pleban parafii w Tarnawie został wymieniony w najstarszych spisach świętopietrza w Polsce z lat 1325-1327, stąd można przypuszczać, że już wówczas w miejscowości znajdował się kościół. Jan Długosz w „Księdze uposażeń diecezji krakowskiej” odnotował istnienie samej świątyni, bez podania jakichkolwiek informacji o wezwaniu czy uposażeniu. W XVI wieku wystawiono w Tarnawie drugi, również drewniany kościół. Podczas szesnastowiecznych ruchów religijnych ówczesny właściciel wsi, Joachim Lubomirski, w 1560 roku zamienił go w zbór kalwiński. Po śmierci Joachima w 1583 roku, jego syn, Mikołaj, zwrócił świątynię katolikom, lecz na jej powtórną konsekrację przyszło czekać aż do 1628 roku (uczynił to biskup pomocniczy krakowski Tomasz Oborski). Na przełomie XVI i XVII wieku funkcjonował w Tarnawie drewniany kościół pw. Najświętszej Marii Panny, z trzema ołtarzami w nawie nakrytej malowanym stropem. Z tego okresu zachowała się gotycko-renesansowa chrzcielnica, kropielnica z herbem Drużyna oraz wyjątkowej klasy nagrobek wspomnianego Joachima Lubomirskiego. Więcej informacji o świątyni przynoszą dopiero osiemnastowieczne wizytacje biskupie. W murowanym i polichromowanym ołtarzu głównym wisiał obraz Matki Boskiej, a w bocznych znalazły się wizerunki: św. Józefa i św. Jana Nepomucena, w bocznej kaplicy obraz Matki Boskiej Częstochowskiej. W prezbiterium ustawiono zachowane do dziś ławy kolatorskie z malowanymi postaciami świętych oraz barokowe figury z belki tęczowej. Obok świątyni stała drewniana dzwonnica z zawieszonymi na niej trzema dzwonami. Wizytacja z końca XVIII wieku opisuje tragiczny stan budynku.
W 1803 roku na miejscu starego, drewnianego kościoła zaczęto wznosić nową, murowaną świątynię, którą w 1823 (1826?) roku konsekrował biskup Grzegorz Tomasz Ziegler. W 1835 roku wieżyczkę na sygnaturkę nakryto blachą, w 1851 otynkowano fasadę, rok później resztę kościoła otynkowano i pobielono, a w 1861 roku naprawiono wieżyczkę na sygnaturkę. W 1967 roku kościół został zelektryfikowany, zaś w 1971 roku wyposażenie wpisano do rejestru zabytków. W latach siedemdziesiątych XX wieku do zakrystii dobudowano kotłownię. W latach 2011-2012 w okna wstawiono witraże, budowlę otynkowano oraz wymieniono pokrycie dachu.

Opis

Kościół orientowany, murowany z kamienia i cegły, na planie prostokąta z szerszą nawą i węższym prezbiterium o zamknięciu wielobocznym, dobudowaną zakrystią, kruchtą od frontu i przedsionkiem od południa. Od zachodu chór muzyczny z organami wsparty na dwóch kolumnach. Na ścianach iluzjonistyczne płyciny z fragmentami wici akantowej, glify we wnękach okiennych, na gzymsie ornament kostkowy, na stropie delikatna polichromia geometryczna z fragmentami wici akantowej.
Nawa i prezbiterium przykryte stropem z głęboką fasetą imitującą sklepienie zwierciadlane, z oddzielającym je od partii ścian gzymsem.
Otwory okienne w kształcie stojących prostokątów zakończonych półkoliście, różnej wielkości. Jedno okno w prezbiterium, po dwa z każdej strony nawy, dwa w kruchcie, dwa w fasadzie, a powyżej nich niewielki okulus.
Główne wejście do kościoła od zachodu, przez kruchtę, kolejne od południa, przez przybudówkę, następne do zakrystii i do kotłowni.
Fasada została zakomponowana z dwóch części. Ściana kościoła jest zwieńczona trójkątnym szczytem ujętym niewysokimi murkami i zakończonym półokrągło, a przed jej lico wychodzi prostopadłościenna kruchta z małym, trójkątnym szczytem opracowanym podobnie jak szczyt fasady.
Kościół ustawiony na cokole z kamienną okładziną. Elewacje zewnętrzne są gładkie, z podziałami lizenowo-ramowymi: naroża podkreślone lizenami, kondygnacja oddzielona od partii dachu gzymsem podokapowym.
Dachy dwuspadowe, kryte dachówką, na kalenicy nawy sześcioboczna wieżyczka na sygnaturkę z hełmem cebulastym krytym blachą.

Zarys problematyki artystycznej

Kościół został zbudowany w stylu łączącym elementy baroku i klasycyzmu, zwanym stylem kościołów józefińskich (Musterkirchen). Był to styl bardzo popularny na pograniczu Galicji i Węgier. Świątynia Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny jest budowlą o prostych formach architektonicznych, której części są jasno wydzielone, wnętrze jest klarownie artykułowane, a zewnętrzne elewacje pozostają niemal gładkie. Jednonawowe wnętrze kryje pozorne sklepienie zwierciadlane. Kościół ma kilka nowszych dobudówek. Ponadto architektura świątyni realizuje postulat prostoty budowli i rezygnacji z bogatego wystroju wnętrza. Propagowanie tego stylu, związane jest z szeroko zakrojonymi reformami, które wprowadzono w Cesarstwie Austriackim w drugiej połowie XVIII wieku i wiązało się ze stopniowym ograniczeniem autonomii Kościoła. Dążenie do sprawowania kontroli nad Kościołem, również w sprawach architektury budynków sakralnych, miało polegać na „obronie czystości wiary zagrożonej przez irracjonalny, emocjonalny i niedający się ująć w ścisłe ramy barok”. W 1771 roku Maria Teresa wydała rozporządzenie, według którego wszystkie kościoły miały posiadać „plan typowy”, w jednym z trzech wariantów: kościół na planie centralnym lub jeden z dwu planów kościołów jednonawowych, bez kaplic bocznych, z jednowieżowymi fasadami, dekorowanymi płaską artykulacją lizenową. Od wyznaczonych schematów tarnawski kościół odróżnia jedynie brak wieży, w zamian za to na kalenicy wybudowano wieżyczkę na sygnaturkę.

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

W XIX wieku kościół był tynkowany, naprawiano dachy oraz wieżyczkę. Ostatni remont zewnętrznych elewacji miał miejsce w latach 2011-2012, wnętrze przearanżowano po 2014 roku.

Streszczenie

Obecny, murowany kościół Narodzenia Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Tarnawie został wybudowany w latach 1803-1811 z fundacji Izabeli Lubomirskiej. Poprzednie kościoły w tej miejscowości były drewniane, pierwszy mógł powstać już w XIV wieku. W wyposażeniu kościoła zachowały się zabytki z XVI wieku: renesansowy nagrobek Joachima Lubomirskiego, ówczesnego właściciela wsi, chrzcielnica i kropielnica z herbem Drużyna oraz późnobarokowe ołtarze boczne przeniesione z poprzedniej, drewnianej świątyni.

Bibliografia

"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953
"„Sprawozdania Komisyi do Badania Historyi sztuki w Polsce”",
Krupiński Andrzej , "Zabytki urbanistyki i architektury województwa tarnowskiego", Warszawa-Kraków 1989
Piątkowska Łucja, "Parafie Ziemi Bocheńskiej", Bochnia 2004

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Jak cytować?

Agata Felczyńska , "Kościół Narodzenia Najświetszej Marii Panny", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2022, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/kosciol-narodzenia-najswietszej-marii-panny-1

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności