Matka Boska Bolesna

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
nowotarski
Gmina
Jabłonka
Miejscowość
Orawka
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Parafia
Św. Jana Chrzciciela
Tagi
malarstwo XIX wieku Matka Boska Bolesna tkanina wielkopostna
Miejsce przechowywania
plebania
Identyfikator
DZIELO/04995
Kategoria
inne dzieła sztuki
Dookreślenie zabytku
Tkanina wielkopostna
Ilość
1
Czas powstania
XVIII wiek
Technika i materiał
opona malowana w technice klejowej na płótnie lnianym, tkanym ręcznie
Wymiary podstawowe
szerokość – 1,95 m
wysokość – 3,20 m
Autor noty katalogowej
Maria Działo
Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Polska

Dzieje zabytku

Tkanina powstała w XVIII wieku wraz z oponą przedstawiającą Biczowanie Chrystusa i św. Marię Magdalenę, jako spójny komplet tkanin wielkopostnych.

Opis

Tkanina w kształcie stojącego prostokąta, zamkniętego łukiem nadwieszonym, dosztukowana do kształtu stojącego prostokąta. W centrum kompozycji stojąca Matka Boska, ukazana frontalnie z dłońmi splecionymi na wysokości bioder z głową przechyloną w prawo i skłonioną delikatnie w dół, prawą ręką opiera się o skałę. W jej serce wbite jest siedem mieczy: trzy z lewej strony i cztery z prawej. Twarz trójkątna o wyraźnych, konturowych rysach, oczy zamknięte, duży nos. Ubrana jest w różową suknię i granatowy płaszcz przerzucony przez prawą rękę i spływający wzdłuż lewego boku; na głowie ma granatowy welon, a wokół głowy złoty i promienisty nimb. Maria ukazana jest na tle skał: na skale po lewej stronie leży biały titulus w formie banderoli z napisem „IN / RI”, a na skale po prawej trzy gwoździe i korona cierniowa. Tło jednolite, czarne. Kolorystyka przytłumiona, wyraźnie podkreślona i rozświetlona jasnymi plamami barwnymi na sukni i twarzy Matki Boskiej.

Zarys problematyki artystycznej

Tkaniny wielkopostne, zwane też oponami, zasłonami i kurtynami wielkopostnymi, służyły do zasłaniania ołtarzy, figur i krucyfiksów od piątej niedzieli Wielkiego Postu do Wielkiej Środy (10 dni w roku). Omawiana tkanina stanowi spójny komplet wraz z tkaninami przedstawiającymi: Biczowanie Chrystusa i św. Marię Magdalenę. Przedstawia Matkę Boską Bolesną i jest ilustracją fragmentu Ewangelii św. Łukasza: „Symeon zaś błogosławił Ich i rzekł do Maryi, Matki Jego: «Oto Ten przeznaczony jest na upadek i na powstanie wielu w Izraelu, i na znak, któremu sprzeciwiać się będą. A Twoją duszę miecz przeniknie, aby na jaw wyszły zamysły serc wielu»” (Łk 2, 34-35). Przedstawienia Matki Boskiej Bolesnej przeszytej mieczem pojawiły się już w średniowieczu. Jednak wizerunek usamodzielnił się dopiero pod koniec XV i na początku XVI wieku, zyskując dużą popularność w XVII i XVIII wieku. Siedem mieczy symbolizuje siedem boleści Matki Boskiej: Proroctwo Symeona, Ucieczkę do Egiptu, Zgubienie Jezusa, Spotkanie na drodze krzyżowej, Ukrzyżowanie i śmierć Jezusa, Zdjęcie z krzyża i Złożenie do grobu (kaznodzieje podawali zamiennie również zbliżone, ale inne wydarzenia z życia Marii). Geneza motywu sięga do ustalonego na synodzie kolońskim w 1423 roku nabożeństwa do Siedmiu Boleści Maryi. W omawianym dziele oprócz miecza przeszywającego serce Matki Boskiej ból został wyrażony poprzez charakterystyczny układ dłoni Marii zwany „affectus doloris”. Franz Lang (1654-1727), bawarski jezuita, autor wielu prac, w których opisał jakie możliwości daje gra aktora w procesie edukacji religijnej, gest ten omówił w następujący sposób: „Cierpimy i smucimy się, splatając dłonie na kształt grzebienia i unosząc je do serca albo opuszczając do pasa”. Podobnie jak aktor na scenie ma wzbudzać u widza poruszenie, tak i dzieło (obraz lub rzeźba) miały wywołać to samo uczucie poprzez gesty u modlących się wiernych. Przedstawienie Matki Boski Bolesnej nie jest jedynym w kościele w Orawce. Kolejne znajduje się w zwieńczeniu ołtarza bocznego Ukrzyżowania, a Matce Boskiej Bolesnej poświęcona jest kaplica boczna. W Polsce zachowało się niewiele tkanin wielkopostnych, dlatego orawskie tkaniny cieszą się szczególną popularnością. Inne opony wielkopostne możemy podziwiać w kościołach: św. Michała Archanioła w Binarowej, św. Wawrzyńca w Grojcu, Świętej Trójcy w Łopusznej, Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Tłuczani, Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Panny Marii w Jasienicy Rosielnej (woj. podkarpackie), a także w kaplicy cmentarnej w Raciborowicach.

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

Zespół czterech opon wielkopostnych poddano konserwacji w latach 2000-2002. Prace konserwatorsko-włókiennicze wykonała Anna Sztolcman, a punktowanie warstwy malarskiej konserwator mgr Krystyna Sokół-Gujda.

Streszczenie

Tkanina wielkopostna z przedstawieniem Matki Boskiej Bolesnej powstała w XVIII wieku. Stanowi spójny komplet wraz z tkaninami przedstawiającymi: Biczowanie Chrystusa i św. Marię Magdalenę. Wizerunek jest ilustracją fragmentu Ewangelii św. Łukasza, w którym starzec Symeon przepowiedział Marii, iż jej duszę przebije miecz boleści.

Bibliografia

Borczuch Maria, "Pomiędzy przeszłością a współczesnością. Dziedzictwo kulturowe kościoła w Orawce" , „Zarządzanie w Kulturze” , s. 155-172
Remiszewski Ryszard, "Zabytkowe wielkopostne opony z Orawki" , „Almanach Nowotarski” , s. 183-185
Borczuch Lucyna, "Opony wielkopostne" , „Moja Orawa” , s. 20-21
Flach Jolanta, "Oto nadszedł czas postu" , „Tygodnik Podhalański” , s. 29
Monita Rafał, Skorupa Andrzej, "Orawka. Kościół św. Jana Chrzciciela", Kraków 2015
"Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska", Warszawa 2016
Kaiser Andreas, "Velum quadragesimale – Das Fastentuch – Fasten mit den Augen" , „Pfarrblatt” , s. 1
Organisty Adam, Skrabski Józef, "Afekt i gest w potrydenckim theatrum sacrum. Uwagi o efektach teatralnych na wybranych przykładach barokowych rzeźb Śląska i Rzeczypospolitej" , [w:] "Sztuka po Trydencie" , red.Kuczman Kazimierz, Witko Andrzej , Kraków 2014 , s. 213-231
Pielas Magdalena, "Matka Boska Bolesna", Kraków 2000

Jak cytować?

Maria Działo, "Matka Boska Bolesna", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2020, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/matka-boska-bolesna-9

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności