Grojec

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
oświęcimski
Gmina
Oświęcim
Tagi
Bobrowscy Chwalibogowie Kółko Rolnicze kultura lendzielska kultura łużycka neolit Nielepcowie Ochotnicza Straż Pożarna pałac Porębscy Radziwiłłowie Szembekowie
Autor opracowania
Piotr Kołpak
Uznanie autorstwa 4.0

Zabytki

Parafie

Opis topograficzny

Grojec wchodzi w skład gminy Oświęcim i leży nieopodal zachodniej granicy województwa małopolskiego na północno-zachodniej krawędzi Wysoczyzny Osieckiej. Wieś od zachodu opiera się o dolinę Soły oraz kompleks hodowli rybnej, który wraz ze stawami zlokalizowanymi na północ i południe od miejscowości ciasno ją otaczają. W okolicy przeważają użytki rolne z wybitnie małym stanem zalesienia. Na zachód od centrum Grojca południkowo biegnie droga wojewódzka nr 948 łącząca Żywiec z Oświęcimiem oddalonym o 5 kilometrów od miejscowości. Od wschodu Grojec graniczy ze wsią Łazy wchodzącą w skład jego sołectwa.

Streszczenie dziejów

Na terenie Grojca znaleziono ślady prahistorycznego osadnictwa sięgającego okresu 4500-4000 lat p.n.e. Najstarsza wzmianka źródłowa pochodzi z 1285 roku z dokumentu lokacyjnego Poręby Wielkiej. Od połowy XIV stulecia właścicielami wsi byli potomkowie Siemy z Grojca. Na przełomie XV i XVI wieku miejscowość wykupił Piotr Porębski z Poręby Wielkiej. Być może on sam lub któryś z jego potomków wystawił pierwszy pałac w Grojcu. Po Porębskich Grojec dziedziczyli Nielepcowie, Szembekowie, Bobrowscy, Chwalibogowie, a w końcu także potężni Radziwiłłowie.

Dzieje miejscowości

W latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku archeolodzy z Uniwersytetu Wrocławskiego dokonali na Górze Grojeckiej (pomiędzy drogą wojewódzką nr 948 i korytem Soły) odkrycia kilku jam mieszkalnych z pozostałościami ceramiki kultury lendzielskiej. Datowanie grodziska – od którego najprawdopodobniej wieś wzięła swoją nazwę – na wczesny neolit, czyli okres 4500-4000 lat p.n.e., w opinii współczesnych mieszkańców daje podstawy do określenia Grojca mianem najstarszej wsi w Polsce. W okolicy znaleziono ponadto datowane na lata 550-450 lat p.n.e. wyroby garncarskie charakterystyczne dla kultur łużyckiej oraz celtyckiej. Trudno w jakikolwiek sposób udowodnić ciągłość osadniczą obu prahistorycznych kolonii oraz przesuniętego półtora kilometra na wschód dzisiejszego centrum wsi.

Niemniej Grojec istotnie należy do najdawniejszych miejscowości regionu, a najstarsza źródłowa wzmianka o nim pochodzi z dokumentu wystawionego w 1285 roku przez komesa Adama, który oddawał 60 łanów frankońskich lasu między Oświęcimiem oraz wsiami Grojec i Włosienica w celu lokowania na prawie niemieckim osady Poręba Wielka. Ówczesna kasztelania oświęcimska, w której skład wchodziły te miejscowości, leżała w granicach najpierw księstwa opolskiego, a następnie cieszyńskiego. Dopiero po podziale tego ostatniego w 1315 roku powstało samodzielne księstwo oświęcimskie. Wówczas jeszcze – podobnie jak inne miejscowości regionu – Grojec mógł być wsią należącą do książąt piastowskich, jednak już w latach 1364-1365 jako jego właściciel występuje Siema (Szymon) s. Birowy herbu Tępa Podkowa piszący się z Grojca. W XV wieku potomkowie Siemy pozostawali właścicielami wsi – w drugiej połowie tego stulecia z Grojca pisali się chociażby Siema, Adam Abstach, Więcław Nicz, Andrzych, Jerzyk Siema, Mikołaj czy Elżbieta Alżka. Dochodziło wtedy do licznych podziałów i sprzedaży różnych części wsi, jednak niemal wszystkie te akty dokonywały się w kręgu rodziny posługującej się herbem Tępa Podkowa. W tym czasie, 21 lutego 1457, książę Jan IV oświęcimski za 50 tysięcy kop groszy praskich sprzedał królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi swoje władztwo wraz z dwoma miastami (Oświęcimiem i Kętami), dwoma zamkami (Oświęcimiem i Wołkiem) oraz 45 wsiami, wśród których wymieniono Grojec.

W 1497 roku Jerzyk Siema wydał swoją córkę Barbarę za mąż za właściciela sąsiedniej Poręby Wielkiej, sędziego ziemskiego oświęcimskiego (od 1498) Piotra Porębskiego, przekazując mu w posagu część Grojca. W 1510 roku krewny Barbary, Jerzy Abstach syn Adama Abstacha, sprzedał Piotrowi Porębskiemu najpierw część swojego grojeckiego dziedzictwa, a następnie trzy lata później całą resztę wraz z prawem patronatu nad tutejszym kościołem. Tym sposobem Grojec znalazł się w rękach znanej i liczącej się w regionie rodziny Porębskich herbu Kornic. Spośród przedstawicieli kilku pokoleń nowych dziedziców Grojca należy odnotować tych najwybitniejszych. Piotr Porębski, syn Piotra sędziego ziemskiego oświęcimskiego i Barbary, córki Jerzego Siemy z Grojca, w 1529 roku rozpoczął karierę kościelną jako dworzanin biskupa krakowskiego Piotra Tomickiego. Wkrótce został kanonikiem łęczyckim, prepozytem oświęcimskim, a następnie kanonikiem krakowskim. Od 1539 roku był sekretarzem królowej węgierskiej Izabeli Zapolyi, córki króla Zygmunta Starego, udzielając jej pomocy w sprawach duchowych i politycznych. Po powrocie z Węgier zaangażował się w sprawy kapituły katedralnej krakowskiej, sprawując w latach 1546-1567 funkcję oficjała generalnego krakowskiego. W 1565 roku Piotra Porębskiego planowano wynieść do godności arcybiskupa lwowskiego, z czego jednak zrezygnowano ze względu na zaawansowany wiek i wątłe zdrowie duchownego. Bratankiem Piotra był Stanisław, który w 1559 roku wyjechał na studia prawnicze do Padwy. Po powrocie utrzymywał kontakt z tak wybitnymi osobistościami, jak Andrzej Patrycy Nidecki czy Jan Kochanowski, który chwalił nieznane dziś utwory poetyckie Porębskiego. Zasłynął wydaną przez siebie w Wenecji w 1563 roku mapą księstwa oświęcimsko-zatorskiego.

Na początku XVII wieku Grojec wchodził w skład dóbr Baltazara, a następnie jego syna Andrzeja Porębskiego zmarłego w 1640 roku. W 1682 roku syn Andrzeja, bezdzietny Zygmunt Porębski, zapisał Grojec Andrzejowi Nielepcowi z Nielepiec herbu Prus. Nielepcowie nie należeli do najbogatszych i najbardziej wpływowych kręgów szlachty małopolskiej, choć posłowali przy różnych okazjach, reprezentując księstwa oświęcimskie i zatorskie. Po śmierci Andrzeja włości przeszły na jego syna Józefa Macieja, a po nim dobra odziedziczył Andrzej Nielepiec, którego córki wyszły za mąż za braci Szembeków: Barbara związała się z Piotrem kasztelanem oświęcimskim, natomiast Ewa Apolonia wzięła ślub Antonim Felicjanem wojskim oświęcimskim i podkomorzym krakowskim, wnosząc w 1690 roku dobra grojeckie do majątku Szembeków. Po śmierci nowego właściciela dobra odziedziczył jego syn Franciszek Jakub wojewoda inflancki, który w latach 1758-1760 rozbudował pałac wzniesiony jeszcze w czasach rodziny Porębskich, dobudowując południowe skrzydło. Pochowany w klasztorze Bernardynów w Widawie Franciszek Józef pozostawił po sobie syna Aleksandra Szembeka, który odziedziczył m.in. Grojec. W 1779 roku, kiedy tereny te wchodziły już w skład zaboru austriackiego, Aleksander sprzedał wieś Ignacemu Bobrowskiemu herbu Jastrzębiec cześnikowi oświęcimsko-zatorskiemu za 24 tysiące złotych. Nabywca wszedł w posiadanie wielu miejscowości w okolicach Oświęcimia (Rajsko, Poręba Wielka, Nidek), stając się jednym z ważniejszych posiadaczy ziemskich w regionie. Jego dziełem było odrestaurowanie i przebudowanie pałaców Porębie Wielkiej oraz Grojcu.

Po Ignacym Grojec dziedziczyli kolejni Bobrowscy – Jan Kanty, a następnie Adolf, po którego śmierci w 1851 roku majątkiem zarządzała wdowa Katarzyna Wanda z Dąbskich. Powtórnie zamężna z Kornelem Chwalibogiem wniosła mu w posagu dobra grojeckie. W 1905 roku Jan Andrzej Chwalibóg, syn Kornela, sprzedał Grojec Wilhelminie Marii Radziwiłł, małżonce księcia Aleksandra Fryderyka Radziwiłła herbu Trąby. W okresie międzywojennym częstym gościem Radziwiłłów w Grojcu był znany polski malarz Julian Fałat. W tym czasie w miejscowości rozwijało się życie społeczne i gospodarcze. Jeszcze przed 1900 rokiem założono tu Kółko Rolnicze, w którym poszerzano wiedzę na temat nowoczesnych metod prowadzenia gospodarstw rolnych oraz organizowano rynek zbytu dla grojeckich rolników. W 1904 roku rozpoczęto budowę szkoły elementarnej – dotąd edukacja odbywała się w podarowanym gminie przez Kornela Chwaliboga budynku dawnej karczmy – a w 1912 roku zainaugurowano we wsi działalność Ochotniczej Straży Pożarnej, której remiza wkrótce stała się jednym z ośrodków społeczno-kulturalnych Grojca.

Po wybuchu pierwszej wojny światowej do Grojca 16 listopada 1914 przybyli saperzy 68. pułku piechoty węgierskiej z rozkazem budowy przeprawy mostowej między Grojcem a Brzeszczami. W pałacu ugoszczono oficerów pułku, a kancelarię urządzono w pomieszczeniach plebanii. Przemarsze wojsk oraz masowy pobór, który dotknął około 200 tutejszych mężczyzn, spowodował nagłe zahamowanie produkcji żywności, a co za tym idzie – pogorszenie warunków bytowych. Większe jednak straty spowodowała druga wojna światowa. Oddziały Wehrmachtu weszły do opustoszałego Grojca (ludzie w obawie o własne życie uciekali aż do Piotrowic) już 2 września 1939. Z czasem mieszkańcy wrócili do swoich domów, jednak niebawem musieli przyjąć rodziny wysiedlony z miejscowości zajętych na potrzeby budowy obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. Armia Czerwona odbiła Grojec 27 stycznia 1945. Wkrótce po wojnie rozpoczęto budowę Wiejskiego Domu Kultury, który już 1952 roku został oddany do użytku. Rok później strażacy z grojeckiego Ochotniczej Straży Pożarnej przystąpili do budowy nowej remizy – jej poświęcenie nastąpiło w pięćdziesiątą rocznicę utworzenia straży ogniowej w Grojcu w 1963 roku. W podobnym czasie pałac Radziwiłłów oddano na użytek Państwowego Domu Opieki Społecznej – obecnie mieści się tu Zakład Opiekuńczo-Leczniczy dla upośledzonych dziewcząt i kobiet.

Bibliografia

Michalik Irena, "Osadnictwo księstwa oświęcimskiego, praca magisterska napisana w Instytucie Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego pod kierunkiem Zbigniewa Perzanowskiego", 1976
Nowakowski Andrzej , "Dzieje ustroju i prawa Księstw Oświęcimskiego i Zatorskiego", Białystok 1988
Pielas Jacek, "Rejestr pospolitego ruszenia księstw oświęcimskiego i zatorskiego z 18 października 1621 roku" , „Res Historica” , s. 353-377
Nepomucen Gątkowski Jan , "Rys dziejów księstwa oświęcimskiego i zatorskiego", Lwów 1867
Mostowik Paweł , "Z dziejów Księstwa Oświęcimskiego i Zatorskiego. XII-XVI w.", Toruń 2005
Kowalski Gerard , "Z wycieczki do wadowickiego i oświęcimskiego powiatu", Kraków 1914

Jak cytować?

Piotr Kołpak, "Grojec", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/miejscowosci/grojec-6

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności