Św. Franciszek rozdający regułę III zakonu franciszkańskiego

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
suski
Gmina
Budzów
Miejscowość
Bieńkówka
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Sułkowice
Parafia
Parafia Przenajświętszej Trójcy
Tagi
III zakon franciszkański malarstwo XIX wieku św. Franciszek z Asyżu
Miejsce przechowywania
nawa główna, ściana północna
Identyfikator
DZIELO/13766
Kategoria
obraz
Ilość
1
Czas powstania
druga połowa XIX wieku
Technika i materiał
olej na płótnie
Autor noty katalogowej
Maria Działo
Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Na tych samych warunkach 4.0

Opis

Obraz w kształcie stojącego prostokąta, kompozycja wielopostaciowa. W centralnej części św. Franciszek z Asyżu ukazany frontalnie, rozdający trzecią regułę zakonu franciszkańskiego. Święty w lewej ręce trzyma stos pięciu ksiąg w ciemnej oprawie, prawą wręcza klęczącemu w dolnej części obrazu mężczyźnie księgę, otwartą na stronie tytułowej z napisem: „Reguła / III go / Zakonu”. Święty Franciszek ma podłużną twarz z długim i wąskim nosem, oczy lekko przymknięte, małe wąskie usta, okolone krótką brodą. Na głowie tonsura. Wokół głowy ma złoty i kolisty nimb. Święty ubrany jest w habit franciszkański przewiązany cingulum, w sandałach, ze stygmatami widocznymi na stopach.
W dolnej części obrazu, po prawej stronie klęczy królowa ukazana od tyłu, zwrócona trzy czwarte w lewo, która czyta otwartą w dłoniach księgę. Królowa ubrana jest w długą niebieską suknię z długimi rękawami oraz purpurowy płaszcz królewski z podbiciem gronostajowym, którego lewa poła jest wywinięta i zarzucona na lewe ramię z widoczną gronostajową podszewką. Na głowie ma biały welon przewiązany wąskim sznurkiem i spływający na plecy, a na lewym boku przewieszoną przez prawe ramię skórzaną, jasnobrązową małą sakiewkę. Obok kolan królowej, na ziemi leży złota korona.
Po lewej stronie obrazu, klęczy mężczyzna, ukazany od tyłu, zwrócony trzy czwarte w prawo i odbierający od świętego Franciszka księgę z trzecią regułą zakonu franciszkańskiego. Twarz podłużna z krótkim i wąskim nosem oraz spiczastym podbródkiem, wzrok zwrócony na św. Franciszka. Mężczyzna ubrany jest w szatę spodnią w kolorze biało-czerwonym oraz jasnobrązowy płaszcz przewiązany w pasie, bez rękawów, z kapturem zakończonym złotym chwostem. Włosy falowane, czarne, sięgające długością do ramion i opadające na plecy.
W wyższej części obrazu ponad królową para przedstawiająca matkę nauczającą swoją córkę. Córka zwrócona lekko w prawą stronę, w pozycji stojącej z rękami złożonymi w geście modlitwy. Ubrana jest w długą, ciasno dopasowaną różową suknię z długimi rękawami. Twarz o delikatnych młodzieńczych rysach, z długim i wąskim nosem, oczy zwrócone na św. Franciszka; włosy czarne, z przedziałkiem pośrodku, upięte w kok. Powyżej jej matka pochylona nad córką, z prawą ręką uniesioną ku górze w geście pouczenia. Ubrana jest w szeroką, szarą suknię z szarym czepcem na głowie. Twarz owalna z długim, wąskim nosem i wąskimi ustami, oczy lekko przymknięte. Po lewej stronie obrazu ponad postacią klęczącego mężczyzny grupa trzech stojących mężczyzn. Mężczyzna stojący z przodu, wyraźnie starszy od pozostałych, ukazany z prawego profilu, w prawej ręce trzymający księgę, ubrany w czerwoną szatę spodnią z długimi rękawami i niebieski płaszcz. Twarz wąska z długim i wąskim nosem oraz siwą brodą. Głowę okalają do połowy siwe włosy. Pomiędzy nim a św. Franciszkiem widoczni dwaj młodzieńcy o delikatnych rysach twarzy, z których jeden stojący z przodu ubrany jest w długą, szarą szatę z białym kołnierzykiem. Trzecie widoczny tylko fragmentarycznie. W tle pejzaż górski z widocznym w oddali miastem. Niebo jasnoniebieskie. Kolorystyka z przewagą barw ziemi. Rama drewniana, profilowana, zdobiona motywem skręconego sznura.

Zarys problematyki artystycznej

Obraz przedstawia św. Franciszka z Asyżu, właściwie Giovanniego Bernardone’a, który urodził się w 1181 lub 1182 roku w Asyżu i tamże zmarł 3 października 1226. Święty był założycielem zakonu franciszkanów, klarysek oraz trzeciego zakonu dla świeckich, który został ukazany na omawianym obrazie. Według reguły i duchowości franciszkanów powstało też zgromadzenie żeńskie – franciszkanek. Święty Franciszek pochodził z zamożnej rodziny mieszczańskiej. W 1202 roku brał udział w wojnie Asyżu z Perugią, podczas której dostał się do niewoli. Wróciwszy schorowany do Asyżu, udał się następnie do Apulii, aby uzyskać pasowanie na rycerza. Z drogi jednak zawrócił wskutek tajemniczej wizji w Spoleto, która zapoczątkowała jego przemianę. W kościele San Damiano (niedaleko Asyżu) usłyszał głos Chrystusa płynący z krucyfiksu: „Franciszku, idź i napraw mój dom, który, jak widzisz, cały ulega zniszczeniu”. Od tej pory rozpoczął życie według zasad Ewangelii. Krótki czas przebywał w klasztorze Benedyktynów w Gubbio, gdzie rozpoznał swoje powołanie apostolskie do życia w ubóstwie (stąd przydomek Biedaczyna). Za pozwoleniem biskupa poświęcił się głoszeniu pokuty, rozpoczynając kazania zwrotem: „Niech Pan obdarzy cię pokojem”. Początkowo zgromadził 12 uczniów i w 1209 lub 1210 roku uzyskał od papieża Innocentego III ustne zatwierdzenie pierwszych ustaw, co uważa się za kanoniczne zatwierdzenie zakonu franciszkanów. Podczas swojej misji apostolskiej przemierzył niemal całe Włochy. W 1212 roku przyjął do „życia ewangelicznego” św. Klarę z Asyżu, która zapoczątkowała wspólnotę „ubogich pań” (klarysek). W trosce o lepszą organizację zakonu, który liczył już wówczas 500 braci spisał z Cezarym ze Spiry regułę franciszkańską, zatwierdzoną w 1223 roku (tzw. regula bullata). W tym też roku urządził w Greccio misterium bożonarodzeniowe w grocie ze żłóbkiem z sianem, wołem i osiołkiem. W 1224 roku na górze Alwernii otrzymał stygmaty. Zmarł dwa lata później, podczas odmawiania psalmu 141. Święty Franciszek został kanonizowany 16 lipca 1228 przez papieża Grzegorza IX, z którego inicjatywy Eliasz z Kortony wzniósł dwukondygnacyjną bazylikę w Asyżu, gdzie umieszczono relikwie świętego.

W Polsce pod wezwaniem św. Franciszka powstawały licznie bractwa skupione zwłaszcza przy kościołach franciszkańskich. Jednym z najpopularniejszych jest Arcybractwo Paska św. Franciszka założone w 1587 roku przy kościele Franciszkanów w Krakowie. W XVI wieku utworzono je także we Lwowie, Gnieźnie i Kalwarii Pacławskiej, a od XVII wieku istniało we wszystkich kościołach franciszkańskich aż do kasaty rządowej w 1783 roku.

W ikonografii św. Franciszek przedstawiany jest w szaroburym habicie przewiązanym sznurem o trzech węzłach, z tonsurą na głowie i bosymi stopami. Przez wieki habit świętego przedstawiany był w różnych formach: w XIII wieku ze spiczastym kapturem, w XIV wieku z mozettą, a w baroku jako habit kapucyński. Do indywidualnych atrybutów świętego należą stygmaty, krzyż lub krucyfiks, czaszka, księga, ptaki i ryby. W baroku były to również baranek i kula ziemska zwieńczona krzyżykiem, na znak że jest odnowicielem chrześcijańskiego życia i orędownikiem całego świata. Święty Franciszek jest jednym z najczęściej przedstawianych świętych w ikonografii hagiograficznej. Pośród mnogości przedstawień związanych głównie z ikonografią scen z życia świętego swoją popularność zdobyły tzw. stygmatyzacje. Pierwsze o nastroju kontemplacyjno-lirycznym wywodziły się od fresku Giotta. Od połowy XVI wieku przekształciły się w obrazy bardziej rozbudowane i przepełnione ekstazą, po czym rozprzestrzeniły się w okresie baroku, wykształcając nowe typy przedstawień, w których m.in. Chrystus-Serafin dotyka dłonią św. Franciszka, pojawia się tzw. cichy świadek czy rodzaj tzw. stygmatyzacji anielskiej, w której św. Franciszek wyczerpany przeżyciem pada podtrzymywany przez dwa anioły.

Omawiany obraz powstał na podstawie znacznie starszej grafiki. Na jej popularność wskazuje wiele obrazów o tym układzie kompozycyjnym znajdujących się na terenie Małopolski, np. obraz w kościele św. Marii Magdaleny w Trzebuni.

Streszczenie

Obraz został namalowany w drugiej połowie XIX wieku i przedstawia św. Franciszka z Asyżu, który rozdaje regułę III zakonu franciszkańskiego.

Bibliografia

Duchniewski Jerzy, "Św. Franciszek. 1. Życie i działalność" , [w:] "Encyklopedia katolicka, t. 5" , Lublin 1989 , s. 426-428
Duchniewski Jerzy, "Św. Franciszek. 4. Kult" , [w:] "Encyklopedia katolicka, t. 5" , Lublin 1989 , s. 432-433
Kuźmak Krystyna, "Św. Franciszek. 6. Bractwa" , [w:] "Encyklopedia katolicka, t. 5" , Lublin 1989 , s. 433-434
Wegner Helena, "Św. Franciszek. 7. Ikonografia" , [w:] "Encyklopedia katolicka, t. 5" , Lublin 1989 , s. 434-445
Janicka-Krzywda Urszula , "Patron – atrybut – symbol", Poznań 1993

Osoby związane z dziełem

Jak cytować?

Maria Działo, "Św. Franciszek rozdający regułę III zakonu franciszkańskiego", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/sw-franciszek-rozdajacy-regule-iii-zakonu-franciszkanskiego

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności