Prospekt organowy

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
nowotarski
Gmina
Jabłonka
Miejscowość
Orawka
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Parafia
Św. Jana Chrzciciela
Tagi
Bińkowicz Wojciech ks. organy
Miejsce przechowywania
nawa
Identyfikator
DZIELO/04926
Kategoria
prospekt organowy
Ilość
1
Czas powstania
po 1672 roku
Fundator
ksiądz Wojciech Bińkowicz
Technika i materiał
drewno sosnowe i lipowe, blacha; techniki stolarskie, snycerskie i blacharskie, polichromowanie, złocenie, srebrzenie, laserunek, olej na desce
Wymiary podstawowe
szerokość – 280 cm
wysokość – 363 cm
Inne wymiary – kartusz: 100 x 280 cm; obraz: 60 x 280 cm
Autor noty katalogowej
Maria Działo
Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Polska

Dzieje zabytku

Prospekt organowy został ufundowany przez księdza Wojciecha Bińkowicza w trzeciej ćwierci XVII wieku (po 1672 roku). Organy z Orawki były pierwszym instrumentem muzycznym poddanym konserwacji w Pracowni Konserwacji Zabytkowych Organów w Krakowie w latach 1972-1973. Po przeprowadzeniu prac zostały tymczasowo zmontowane w krakowskich Sukiennicach w sali Piotra Michałowskiego i zaprezentowane uczestnikom naukowej sesji poświęconej tym zabytkowym instrumentom. Dokumentacja konserwatorska sporządzona podczas konserwacji przedmiotu dostarczyła szeregu informacji o jego dziejach. Organy pierwotnie były zasilane dwoma miechami klinowymi, które w XIX wieku zastąpiono jednym miechem magazynowym z nożnym czerpakiem. Dwa oryginalne, siedemnastowieczne miechy klinowe zostały złożone pod podłogą chóru i aż do wspomnianej konserwacji nie były wykorzystywane. W trakcie prac postanowiono przywrócić stare miechy instrumentowi, aby uzyskać jego dawne, oryginalne brzmienie i przywrócić autentyzm dzieła. Nie zachowała się pierwotna klawiatura instrumentu. Jednakże w jego wnętrzu odnaleziono inną, prawdopodobnie pochodzącą z XVII wieku, aczkolwiek nie pasującą do organ z Orawki. Dlatego też ostatecznie postanowiono zachować klawiaturę z XIX wieku.

Opis

Prospekt organowy podwieszony przy północnej ścianie nawy, oparty na czterech filarach, dostępny z parapetu chóru. Balustrada drewniana z malowaną dekoracją; u spodu pas z ornamentem roślinnym; od frontu podzielona na trzynaście jednofiguralnych przedstawień w ramach, w formie wydłużonych, stojących prostokątów z przedstawieniami aniołów grających na instrumentach. Z boku na balustradzie dwie sceny w formie leżącego prostokąta ze św. Dawidem grającym na lirze i św. Cecylią grająca na organach, oddzielone pasem z dekoracją roślinną.
Prospekt organowy architektoniczny, pięcioosiowy o bogatej dekoracji snycerskiej. Organy umieszczone na podstawie w kształcie leżącego prostokąta, dekorowanej dwiema płycinami z uszakami w narożach, z malowanymi przedstawieniami grających na instrumentach aniołów oraz z rzeźbionymi uskrzydlonymi główkami anielskimi w glorii pośrodku. Pod cokołem podwieszona dekoracja malarsko-rzeźbiarska nałożona na balustradę chóru. W centrum kompozycji malarskie przedstawienie trzech aniołów (jeden czyta księgę, a dwaj grają na instrumentach) w wieńcu laurowym. Poniżej, rzeźbiona uskrzydlona główka anielska, a całość ujęta ornamentem małżowinowo-chrząstkowym i zakończona u dołu szyszką. Prostokątna podstawa wspiera niski cokół, na którym ustawiona jest trójwieżyczkowa część główna. Środkowa, wyższa wieżyczka jest o przekroju półkolistym, a boczne kątowe o przekroju trójkątnym. Wieżyczki rozdzielają niższe prostokątne płyciny wypełnione piszczałkami. Pod wieżyczkami bocznymi podwieszone są złocone szyszki. Ażurowa dekoracja rzeźbiarska małżowino-chrząstkowa zdobi uszy organu, jest również umieszczona nad płycinami rozdzielającymi wieżyczki. Zwieńczenie tworzą na osiach bocznych strome szczyty, a pośrodku dwugłowy orzeł, na piersi którego w kartuszu w kształcie serca widnieją sygle „A[LBERTUS] B[INKOWICZ] / P[LEBANUS] O[RAVIENSIS]”. Piszczałki przysłaniają od góry ażurowe, rzeźbione firanki o motywie małżowinowo-chrząstkowym, a u dołu wąski pas dekoracji ornamentalnej z motywem silnie przestylizowanych lilii. Organy polichromowane na czarno, profilowania w kolorze czerwonym, zielonym i pomarańczowym, ornamentyka złocona i srebrzona.



Zarys problematyki artystycznej

Prospekt organowy został wykonany w trzeciej ćwierci XVII wieku. Nowszymi elementami są wtórnie umieszczone na froncie instrumentu: uskrzydlone główki aniołków ukazane na tle wiązek promieni oraz rząd stylizowanych lilijek. Prospekt należy do typu architektonicznego, opartego na schemacie trójwieżyczkowym, pojawiającym się już od XVI stulecia i trwającym aż po wiek XIX. Wyróżnia się jednak od innych tego rodzaju tym, że blok szafy organowej znajduje się w linii chóru, podobnie jak u pozytywów w dużych organach z typowym dla nich dekoracyjnym zwisem. Czołowe ustawienie szafy organowej można wytłumaczyć zarówno chęcią wyeksponowania prospektu, jak i ograniczoną ilością miejsca na małym chórze. Ze względu na rzeźbione przedstawienie orła w zwieńczeniu instrumentu jego fundacja była często mylnie przypisywana cesarzowi Ferdynandowi III (zm. 1657). Fundatorem instrumentu był jednakże ksiądz Wojciech Benkowicz vel Bińkowicz, proboszcz w Orawce w latach 1672-1693. W kościele znajdują się dwa dzieła sygnowane inicjałami tego fundatora. Pierwsze, omawiane w niniejszym tekście, oznaczone jest literami „AB PO”, tzn. Adalbertus Benkowicz Parochus Oravcensis. Fundację ołtarza w tym czasie potwierdza również konserwatorska analiza struktury organów, według której pochodzą one z trzeciej ćwierci XVII wieku (prospekt ozdobiony jest wykształconym typem ornamentu małżowinowo-chrząstkowego). Drugi obiekt sygnowany inicjałami księdza Benkowicza to opona wielkopostna przedstawiająca Piętę w otoczeniu arma Christi z 1676 roku. Funkcję prospektu podkreślają malowane przedstawienia muzykujących aniołów. Zarówno w Starym, jak i Nowym Testamencie są one wykonawcami poleceń Boga, pełniącymi rolę pośredników pomiędzy niebem a ziemią. Choć wielokrotnie są wzmiankowane, jako wielbiące Stwórcę, to jednak w żadnym fragmencie nie są ujawnione ich zdolności gry na instrumentach (oprócz gry na rogu i trąbie, które odnoszą się do kontekstów teofanijnych lub eschatologicznych). Jednakże rolę tę przypisuje się im pośrednio dzięki oddziaływaniu różnych koncepcji teologicznych i kostiumologicznych. Do ich sformułowania przyczyniły się przekonanie o realności liturgii niebiańskiej i jej związkach z liturgią ziemską oraz interpretacje Księgi Psalmów, a zwłaszcza tych fragmentów wzmiankujących instrumenty muzyczne (Psalm 150).

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

Dobry

Streszczenie

Prospekt organowy został ufundowany przez księdza Wojciecha Bińkowicza w trzeciej ćwierci XVII wieku (po 1672 roku). Należy do typu architektonicznego, opartego na schemacie trójwieżyczkowym, pojawiającym się już od XVI stulecia i trwającym aż po wiek XIX. Funkcję prospektu podkreślają malowane przedstawienia muzykujących aniołów, a jego wystrój bogata dekoracja złożona z ornamentu małżowinowo-chrząstkowego.

Bibliografia

"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953
Monita Rafał, Skorupa Andrzej, "Orawka. Kościół św. Jana Chrzciciela", Kraków 2015
Skorupa Andrzej, "Kościoły polskiej Orawy", Kraków 1997
Chwałek Jan, "Problemy konserwacji zabytkowych organów na przykładzie organów z Orawki" , „Materiały i Sprawozdania Konserwatorskie Województwa Krakowskiego” , Kraków 1975 , s. 13-30
Sudacka Aldona, "Dekoracja plastyczna prospektu organowego kościoła w Orawce" , „Materiały i Sprawozdania Konserwatorskie Województwa Krakowskiego” , Kraków 1975 , s. 47-53
Piołka Andrzej, "Sprawozdanie z konserwacji organów z Orawki" , „Materiały i Sprawozdania Konserwatorskie Województwa Krakowskiego” , Kraków 1975 , s. 61-90
Pieńkowska Hanna, "Dekoracja wnętrza kościoła w Orawce dokumentem historii Górnej Orawy" , „Materiały i Sprawozdania Konserwatorskie Województwa Krakowskiego” , Kraków 1975 , s. 31-46
Kubies Grzegorz, "Musica angelica w piętnastowiecznym malarstwie europejskim" , [w:] "Z badań nad ikonografią muzyczną do 1800. Źródła, problemy, interpretacje" , red.Gancarzyk Paweł , Warszawa 2012 , s. 159-179
Krasnowolski Bogusław, Krydryńska Aleksandra, Majka Maria, Wierzchosławska Maria , "Stan ewidencji zabytkowych organów i prospektów organowych województwa krakowskiego" , „Materiały i Sprawozdania Konserwatorskie Województwa Krakowskiego” , Kraków 1975 , s. 103-213
Radziewicz-Winnicki Jacek, "Architektura organów w Polsce. Geneza i ewolucja formy", Gliwice 1986
Szydłowski Tadeusz, "Zabytki sztuki w Polsce. Inwentarz topograficzny, cz. 3: Województwo krakowskie, t. 1, z. 1: Powiat nowotarski", Warszawa 1938

Jak cytować?

Maria Działo, "Prospekt organowy", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/prospekt-organowy-9

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności