Najświętsze Serce Jezusa

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
oświęcimski
Gmina
Zator
Miejscowość
Palczowice
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Zator
Parafia
Św. Jakuba
Miejsce przechowywania
ołtarz boczny prawy
Identyfikator
DZIELO/05212
Kategoria
obraz
Technika i materiał
olej na płótnie naklejonym na deskę
Wymiary podstawowe
szerokość – 60 cm
wysokość – 100 cm
Autor noty katalogowej
Paulina Chełmecka
Domena Publiczna

Opis

Obraz w kształcie stojącego prostokąta zamkniętego półkolistym łukiem nadwieszonym, z całopostaciowym wizerunkiem Najświętszego Serca Jezusa. Zwrócony na wprost Jezus stoi na obłokach w lekkim kontrapoście. Nieznacznie skierowaną w lewo głowę charakteryzuje owalna twarz o delikatnych rysach z dużymi, wpatrzonymi przed siebie oczami, długim nosem, kształtnymi ustami i krótkim zarostem. Długie, falowane włosy opadają na ramiona. Jezus ubrany jest w długą, czerwoną, przewiązaną w pasie czerwonym sznurem suknię i niebieski płaszcz przerzucony przez lewe ramię i przełożony przez sznur sukni oraz obszyty wąskim, złoconym galonem. Ręce są opuszczone w dół, lekko rozchylone na boki, na dłoniach i stopach widoczne ślady ran. Pośrodku klatki piersiowej gorejące serce ujęte promienistą glorią. Wokół głowy Jezusa ślad po aplikowanym nimbie. Tło w odcieniach ochry.

Zarys problematyki artystycznej

Kult Najświętszego Serca Jezusa wiąże się ściśle z Drugą Osobą Trójcy Świętej, Synem Bożym, który posiadał ciało ludzkie. Tradycja oddawania czci Sercu Jezusowemu sięga późnego średniowiecza i łączyła się wówczas z kultem ran jego umęczonego ciała (nabożeństwo do Pięciu Ran), jaki rozwijał się od II wieku. Święty Bernard z Clairvaux jako pierwszy w dziejach Kościoła wykazał, że rana w boku Jezusa to równocześnie jego okaleczone serce. Odrębny kult Serca Jezusa, aż do schyłku XVI wieku, praktykowany był jedynie w środowiskach klasztornych i wiązał się głównie z prywatnymi objawieniami. Upowszechnił się dopiero w okresie kontrreformacji, od początku XVII wieku, a jego propagatorami byli głównie jezuici. Przez długi czas nie był on jednak aprobowany przez Stolicę Apostolską, zatwierdzony został dopiero w 1765 roku przez papieża Klemensa XIII. Najstarsze zachowane, piętnastowieczne przedstawienia Serca Jezusa ukazują je w kontekście Pięciu Ran lub narzędzi męki (arma Christi). Tego typu wizerunki zawierały mniej, bądź bardziej realistyczne ujęcia ranionych części ciała, w tym przebitego serca. Z tej tradycji wykształcił się upowszechniony w XVII wieku typ ikonograficzny ograniczony do serca czterokrotnie ranionego z utkwionymi w nim gwoźdźmi i grotem włóczni, oplecionego koroną cierniową. Na podstawie owych wzorców powstał wizerunek Najświętszego Serca Jezusa sporządzony po objawieniach św. Małgorzaty Marii Alacoque i wystawiony do publicznej adoracji w 1685 roku. Ukazane na nim serce wieńczył krzyż i naznaczała pozioma rana po włóczni z kroplami broczącej krwi, otoczona trzema mniejszymi z wetkniętymi weń gwoźdźmi. Całość ujmowały wiązki płomieni oraz wieniec cierniowej korony. Wspomniane wizerunki rozprzestrzeniały się w klasztorach Nawiedzenia NMP w formie większych przedstawień przeznaczonych do kultu publicznego wśród sióstr oraz małych obrazków służących dewocji prywatnej. Zjawisko szerzenia kultu Najświętszego Serca Jezusa oraz upowszechniania jego wizerunków przez wizytki odbywało się bez oficjalnej zgody papiestwa. Przybrało na sile zwłaszcza podczas epidemii dżumy w 1720 roku w Marsylii, podczas której miejscowe siostry Nawiedzenia NMP zaczęły rozpowszechniać wśród mieszkańców wizerunki Najświętszego Serca Jezusa, jako rodzaj uznanych za niezwykle skuteczne, apotropeionów (znaki, symbole odwracające zło, nieszczęście). Powstające w XVIII wieku wizerunki przejawiały tendencje naturalistyczne, zgodne z obowiązującą wówczas w sztukach wizualnych tendencją oddawania rzeczywistości możliwie najbardziej realistycznie. Efektem tego było akcentowanie cech anatomicznych, czemu pomocne były ilustrowane atlasy medyczne. W XVIII wieku kult samodzielnych wizerunków Serca Jezusa spotkał się z krytyką, iż zamiast samego Chrystusa oddawana jest cześć jedynie fragmentowi ciała. W 1765 roku Pompeo Battoni wykonał półpostaciowy wizerunek Jezusa podkreślający jego cielesność poprzez trzymane na dłoni gorejące serce. Motyw ten został zaczerpnięty z wcześniejszych przedstawień Jezusa z sercem w dłoni ukazującego się np. św. Katarzynie Sieneńskiej. Dodatkowo ikonografia wizerunków Battoniego opiera się na tradycji wyobrażenia Serca Jezusowego według wizji św. Małgorzaty Alacoque. Obraz został umieszczony w rzymskim kościele Il Gesù w uroczystość Najświętszego Serca Jezusa w czerwcu 1767 roku. W tym samym czasie Battoni namalował drugą wersję tego tematu, o podobnej kompozycji, jednak gorejące, oplecione cieniową koroną i zwieńczone krzyżem serce ukazane jest pośrodku klatki piersiowej, na tle szat Jezusa, który lewą dłoń wspiera na piersiach, prawą wskazuje na jaśniejące serce. Wspomniane wizerunki Battoniego szybko zdobyły niezwykłą popularność i zaczęto je na szeroką skalę reprodukować. Stanowiły także inspirację dla innych malarskich wersji motywu ikonograficznego szeroko upowszechnionego w dziewiętnastowiecznej pobożności. Obraz w ołtarzu bocznym w kościele parafialnym w Palczowicach stanowi jeden z przykładów tego zjawiska, które w XIX stuleciu ewoluowało także w wersji całopostaciowych wizerunków Najświętszego Serca Jezusa.

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

Dobry.

Streszczenie

Znajdujący się w jednym z ołtarzy bocznych w kościele parafialnym w Palczowicach wizerunek Najświętszego Serca Jezusa stanowi przykład dziewiętnastowiecznej wersji tematu ikonograficznego, który w tej formie ukształtował się w sztuce włoskiej drugiej połowy XVIII wieku.

Jak cytować?

Paulina Chełmecka, "Najświętsze Serce Jezusa", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/najswietsze-serce-jezusa-23

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności