Przemienienie na górze Tabor

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
oświęcimski
Gmina
Kęty
Miejscowość
Kęty
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Bielsko-Żywiecka
Parafia
Św. Małgorzaty i św. Katarzyny
Miejsce przechowywania
ołtarz główny, zwieńczenie
Identyfikator
DZIELO/13792
Kategoria
obraz
Ilość
1
Czas powstania
druga połowa XVII wieku
Autor noty katalogowej
Paulina Chełmecka
Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne 4.0

Opis

Obraz w kształcie leżącego prostokąta zawiera przedstawienie sceny Przemienienia Jezusa na Górze Tabor. Kompozycję malowidła charakteryzuje dwustrefowość. W górnej partii, na tle ciemnobłękitnego nieba i szaro-różowych obłoków ukazane są trzy, unoszące się postaci. Pośrodku znajduje się sylwetka wyobrażonego na wprost Jezusa w zdynamizowanej pozie. Zwróconą w trzech czwartych w prawo głowę charakteryzuje owalna twarz o wyrazistych rysach, zaróżowionych policzkach oraz krótkim, brązowym zaroście. Długie, falowane włosy opadają na plecy. Jezus ubrany jest w długą, białą, przewiązaną w pasie suknię oraz przerzucony przez ramiona, mocno rozwiany, unoszący się ponad jego głową, biały płaszcz. Ręce rozłożone są na boki, natomiast prawa noga zgięta jest w kolanie. Po lewej stronie Jezusa znajduje się ukazany niemal na wprost Mojżesz. Zwróconą w trzech czwartych w lewo głowę charakteryzuje zaokrąglona twarz o wyrazistych rysach dojrzałego mężczyzny z dużymi oczami, wydatnym nosem, bruzdami na czole oraz krótkim, siwym zarostem. Długie, zaczesane do tyłu włosy opadają na plecy mężczyzny. Strój Mojżesza stanowi długa, zielona suknia oraz narzucony na lewą rękę i osłaniający znacznie jego sylwetkę jasnozielony płaszcz z odcieniami szarości. Lewa noga jest zgięta w kolanie. Mężczyzna oburącz podtrzymuje parę prostokątnych, półkoliście zakończonych tablic kamiennych z wypisanymi na nich rzymskimi numerami. Ponad głową Mojżesza widnieje para wiązek promieni. Po prawej stronie Jezusa znajduje się sylwetka zwróconego w trzech czwartych w prawo Eliasza. Ukazaną w profilu twarz charakteryzują wyraziste rysy dojrzałego mężczyzny o dużych oczach i nosie oraz z krótkim, siwym zarostem. Krótkie włosy odsłaniają duże ucho. Mężczyzna ubrany jest w długą, błękitną suknię oraz przerzucony przez lewą rękę jasnobrązowy płaszcz. W prawej ręce trzyma zamkniętą księgę, lewą unosi na wysokości klatki piersiowej. Lewa noga jest zgięta w kolanie. W dolnej partii obrazu ukazane są półpostaciowo sylwetki trzech apostołów usytuowanych na tle łagodnego wzniesienia. Po prawej stronie kompozycji znajduje się zwrócony w trzech czwartych w prawo św. Jan. Jego młodzieńczą, pozbawioną zarostu i ukazaną w profilu twarz charakteryzują wyraziste rysy z półprzymkniętymi oczami, zadartym nosem, pełnymi ustami oraz wydatnymi kośćmi policzkowymi i zarysem szczęki. Długie, ciemnobrązowe włosy opadają na plecy. Apostoł ubrany jest w ciemnozieloną suknię z podciągniętym rękawem oraz przerzucony przez prawe ramię czerwony płaszcz. Prawą rękę wspiera na piersiach, lewą wzniesioną, przesłania oczy. Pośrodku znajduje się ukazany tyłem św. Piotr. Zwróconą profilem w prawo i odchyloną mocno do tyłu głowę charakteryzuje twarz o rysach mężczyzny w podeszłym wieku z długim, prostym nosem i krótkim, siwym zarostem. Wydatną łysinę ujmuje pas krótkich, siwych włosów u nasady głowy oraz kępa tuż nad czołem. Święty ubrany jest w niebieską suknię oraz okalający sylwetkę brązowy płaszcz. Po lewej stronie kompozycji ukazany jest zwrócony na wprost, nieco pochylony św. Jakub Starszy. Twarz o rysach dojrzałego mężczyzny charakteryzuje śniada karnacja, długi, zaokrąglony na końcu nos oraz długi, ciemnobrązowy zarost. Święty ubrany jest w ciemnobrązową suknię oraz okalający sylwetkę ciemnobrązowy płaszcz z kremową podszewką. Sylwetki postaci charakteryzują zdynamizowane pozy, a ich szaty są intensywnie drapowane i rozwiane.
Modelunek cechuje dynamicznie kształtowana plama barwna o intensywnej, zróżnicowanej i nasyconej kolorystyce oraz kontrastowych zestawieniach.

Zarys problematyki artystycznej

Według opisów ewangelicznych przemienienie Jezusa na górze Tabor wydarzyło się w trzecim roku jego publicznej działalności (Mt 17 8-1; Łk 9, 28-36; Mk 9, 2-8). Jezus zabrał wówczas ze sobą trzech uczniów – Piotra, Jana i Jakuba Starszego, na wspomniane wzgórze, gdzie przemienił się w ich obecności, emanując nadprzyrodzonym blaskiem. Wówczas także ukazały się obok niego postaci Mojżesza i Eliasza. Reprezentanci Starego Testamentu interpretowani są, jako symbole Prawa i Proroków, czyli dwóch najważniejszych filarów pierwszej części Pisma Świętego. Ich obecność w trakcie przemienienia ma podkreślić różnicę pomiędzy Starym i Nowym Testamentem oraz fakt, iż Jezus, będący Synem Bożym, nie jest kolejnym prorokiem. Również świadkowie wydarzenia zostali wybrani, jako najdoskonalsi spośród dwunastu, Piotr – następca Jezusa, najznakomitszy spośród ewangelistów i umiłowany uczeń – Jan oraz Jakub, który jako pierwszy z uczniów poniósł śmierć męczeńską. Ci sami apostołowie towarzyszyli Jezusowi także podczas modlitwy w Ogrójcu. Ich obecność miała wymiar zarówno poznawczy, jak również stanowiła rodzaj wynagrodzenia trudu apostolstwa. Przemienienie, obok chrztu w Jordanie, stanowiło jedno z najważniejszych wydarzeń przedstawiających teofanię Trójcy Świętej, której znakami – w tym przypadku – są głos Boga Ojca, osoba Jezusa i świetlisty obłok utożsamiany z Duchem Świętym. Pojawienie się przedstawień plastycznych wspomnianego tematu ściśle wiązało się z dziejami święta Przemienienia, bowiem w Kościele wschodnim obchodzono je już na przełomie V i VI wieku, na półwyspie Iberyjskim od IX wieku, natomiast Kościół rzymski uroczystość tę wprowadził dopiero w 1457 roku, w związku ze zwycięstwem nad armią turecką pod Belgradem. W okresie średniowiecza temat ten najczęściej stanowił element chrystologicznych cyklów narracyjnych. Dopiero w epoce nowożytnej Przemienienie stało się samodzielnym tematem umieszczanym w retabulach ołtarzy głównych bądź na sklepieniach świątyń. Ikonograficzne wersje prezentowanego wydarzenia biblijnego są stosunkowo mało zróżnicowane. Początkowo ich kompozycję charakteryzowała całopostaciowa sylwetka Jezusa stojącego na wzgórzu w otoczeniu wspomnianych postaci. Silnie oddziałującym przedstawieniem okazał się obraz Rafaela (1518-1520), którego wersje mniej, bądź bardziej zbliżone do oryginału, zdominowały ikonografię Przemienienia na przestrzeni XVII i XVIII wieku. Płótno mistrza z Urbino upowszechniło wariant z unoszącą się w powietrzu sylwetką Jezusa. Schematem tym posłużył się także jeden z najwybitniejszych twórców barokowych w Polsce, Szymon Czechowicz. W znajdujących się w kościele NMP w Krakowie, kościele parafialnym w Tenczynku oraz kościele Misjonarzy w Lublinie łączonych z mistrzem obrazach wykorzystano niemal ten sam układ kompozycyjny. Charakteryzuje go dwustrefowy podział, gdzie poniżej unoszącego się na tle obłoków Jezusa i przedstawicieli Starego Testamentu ukazana jest niezwykle ekspresyjna trójka apostołów oślepionych blaskiem wizji. Dramatyzm ich póz i gestów, wzmocniony rozłożystymi, bogato drapowanymi, barwnymi szatami oddaje ich poruszenie, zdziwienie i zaskoczenie widokiem, jakiego są świadkami. Owe niezwykle charakterystyczne pozy obserwatorów Przemienienia z obrazów Czechowicza stanowiły zapewne inspirację dla twórcy malowidła dla ołtarza głównego w kościele parafialnym w Kętach. Powtórzony bowiem został schemat spoglądającego w kierunku Jezusa i równocześnie przesłaniającego oślepione blaskiem oczy św. Jana, spoglądającego w stronę Eliasza św. Piotra oraz Jakub, który pochyla się, oddając hołd. Pierwszy ze wspomnianych pierwowzorów, z kościoła w Tenczynku, powstał w latach dwudziestych XVIII wieku podczas pobytu Czechowicza w Rzymie, dwa pozostałe już w jego warszawskiej pracowni (lubelski ok. 1736, krakowski ok. 1773). W drugiej połowie XVIII wieku artysta działał także w Krakowie i okolicach, gdzie zdobył uznanie zarówno jako wybitny twórca, ale także nauczyciel rodzimych malarzy. Czechowicz często powtarzał wypracowane w swoim warsztacie wzory kompozycyjne, które wykorzystywali także jego uczniowie i naśladowcy. Powielony w trzech wielkoformatowych malowidłach schemat Przemienienia Pańskiego stanowił źródło inspiracji dla kolejnych twórców, czego świadectwem pozostały obrazy m.in. w kościele Norbertanów w Hebdowie czy niewielkich rozmiarów malowidło w kościele parafialnym w Kętach.

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

Dobry; obraz był odnawiany w latach 1834, 1855 oraz w 1890 roku.

Literatura

Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, województwo krakowskie, (red.) Szablowski Jerzy, t. 1, Warszawa 1953, s. 15.

Skrabski Józef, Obraz "Przemienienie Pańskie" w Kościele Mariackim w Krakowie: przyczynek do twórczości Szymona Czechowicza, [w:] Limen expectationis: księga ku czci śp. ks. prof. dr. hab. Zdzisława Klisia, red. Urban Jacek, Witko Andrzej, Kraków 2012, s. 311-319.

Biernacka Małgorzata, Przemienienie na górze Tabor, [w:] Ikonografia publicznej działalności Chrystusa w polskiej sztuce nowożytnej, Warszawa 2003, s. 68-80.

Streszczenie

Znajdujący się w zwieńczeniu ołtarza głównego w kościele parafialnym w Kętach obraz przedstawiający Przemienienie Jezusa na górze Tabor stanowi interesujący przykład dzieła nawiązującego do twórczości Szymona Czechowicza. Wiele kompozycji jednego z najwybitniejszych artystów doby polskiego baroku stanowiło źródło inspiracji dla późniejszych rodzimych malarzy.

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Liber memorabilium, Archiwum Parafialne w Kętach.

Kałamajska-Liszcz Katarzyna, Szczerbiński Sławomir, Karta Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Krakowie, 1988 rok.

Jak cytować?

Paulina Chełmecka, "Przemienienie na górze Tabor", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/przemienienie-na-gorze-tabor

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności