Św. Józef

Województwo
MAŁOPOLSKIE
Powiat
krakowski
Gmina
Krzeszowice
Miejscowość
Paczółtowice
Metropolia
Krakowska
Diecezja
Krakowska
Dekanat
Krzeszowice
Parafia
Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny
Kościół
Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny
Tagi
barok ikonografia świętych malarstwo barokowe malarstwo XVIII wieku sztuka barokowa sztuka XVIII wieku
Miejsce przechowywania
ołtarz boczny św. Józefa
Identyfikator
DZIELO/05102
Kategoria
obraz
Ilość
1
Czas powstania
pierwsza połowa XVIII wieku
Technika i materiał
olej na płótnie
Wymiary podstawowe
szerokość – 110 cm
wysokość – 150 cm
Autor noty katalogowej
Justyna Kuska
Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Polska

Dzieje zabytku

Ołtarz św. Józefa wraz z drugim, bliźniaczym ołtarzem bocznym św. Joachima i św. Anny powstał na początku XVIII wieku, przed 1728 rokiem. Oba dzieła zostały wspomniane w protokole wizytacji kanonicznej biskupa Michała Kunickiego z tego roku jako „nowo wzniesione”. W tekście wizytacji wymieniono ich usytuowanie oraz wezwania „ołtarz w nawie po prawej stronie nowo wzniesiony św. Józefa, w którym brakuje portatylu [...] 3-ci po lewej stronie, takiej samej struktury jak św. Józefa, w którym główny obraz św. Joachima i Anny”. Ołtarze te zastąpiły najprawdopodobniej starsze nastawy, które wcześniej znajdowały się w kościele. Wiadomo, że co najmniej do 1633 roku w kościele znajdowały się trzy ołtarze – główny oraz dwa boczne, których wezwania nie są niestety znane. Ołtarz św. Józefa został konsekrowany w 1771 roku przez biskupa sufragana chełmskiego Dominika Józefa Kiełczewskiego, o czym świadczy napis zachowany na mensie „ANNO DOMINI MDCCLXXI DIE 24 SEPTEMBRIS. ILL(USTRISSIMI) D(OMINI) JOSEPHATUS DE KLECZEW KLECZEWSKI EPISCOPUS... SUFFRAGANUS CHELM(ENSIS)”. W 1851 roku ołtarz został odnowiony kosztem Józefa Mianowskiego (zm. 1854) i jego żony Teodory z Oczosalskich (zm. 1884) – właścicieli majątku Skotnica w Paczółtowicach. O prowadzonych wtedy pracach informuje napis umieszczony na odwrociu obrazu św. Antoniego przechowywanego obecnie w kruchcie kościoła „Ołtarz S(więtego) Józefa odnowiony kosztem Pana Józefa Mianowskiego 1851”. Obraz ten, również odnowiony w 1851 roku, został wówczas oprawiony na nowo i służył jako zasuwa ołtarza, później umieszczono go w kruchcie. Renowacją obrazu zajmował się malarz i pozłotnik Wojciech Dembowski, który najprawdopodobniej odnowił również omawiany ołtarz św. Józefa. W październiku 1994 roku ołtarz św. Józefa wraz ołtarzem św. Joachima i św. Anny został zdemontowany i przewieziony do pracowni konserwatora dzieł sztuki Filipa Kowalczyka w Krakowie. Prace renowacyjne, które trwały do maja 1995 roku, zostały sfinansowane ze spadku, jaki paczółtowicka parafia otrzymała po parafianinie Tadeuszu Mazurze.

Opis

Obraz w kształcie stojącego prostokąta w drewnianej, profilowanej i złoconej ramie. W centrum kompozycji, na tle żółto-brązowych obłoków został ukazany św. Józef trzymający na ręku Dzieciątko Jezus. Święty przedstawiony w pozycji klęczącej, w ujęciu w trzech czwartych z ciałem zwróconym w lewo. Głowa postaci lekko pochylona do przodu, wzrok uniesiony ku górze w kierunku ukazujących się w lewym, górnym rogu kompozycji Boga Ojca oraz gołębicy Ducha Świętego. Józef przedstawiony jako siwowłosy mężczyzna z krótkimi, kręconymi włosami oraz taką samą brodą. Karnacja postaci jasna, policzki lekko zarumienione. Święty jest ubrany w niebieską tunikę z długimi rękawami oraz obszerny czerwony płaszcz swobodnie otulający postać. Na rękach podtrzymuje nagie Dzieciątko Jezus leżące na białej chuście lamowanej koronką. Jezus wyciąga rączki w stronę twarzy św. Józefa. Głowa Dzieciątka otoczona nimbem. Obie postaci otoczone obłokami, w których ukazują się uskrzydlone główki anielskie oraz putta. Kolorystyka obrazu ciemna, ciepła z dominacją brązów, barwy żółtej oraz czerwonej.

Zarys problematyki artystycznej

Choć omawiany obraz powstał najprawdopodobniej w pierwszej połowie XVIII wieku i zapewne jest dziełem współczesnym samemu ołtarzowi św. Józefa, jednak nie był do niego pierwotnie przeznaczony. Jak wykazała analiza dzieła przeprowadzona przez Filipa Kowalczyka podczas prac konserwatorskich, obraz był pierwotnie większy, a do wymiarów otworu w nastawie ołtarza św. Józefa został w niewiadomym czasie dostosowany przez przycięcie. Być może nastąpiło to w połowie XIX wieku w wyniku prac nad odnową ołtarza prowadzonych przez malarza i pozłotnika Wojciecha Dembowskiego. W 1851 roku odnowił on ołtarz oraz przemalował i oprawił na nowo obraz św. Antoniego (obecnie w kruchcie kościoła), który wówczas umieszczono na zasuwie ołtarza. Autor omawianego dzieła nie jest znany, zapewne był to jeden z małopolskich malarzy specjalizujących się w tematyce religijnej. Dzieło wpisuje się w konwencję barokowego malarstwa religijnego początku XVIII wieku. Świadczy o tym afektowana, teatralna poza postaci oraz dynamiczna, wieloelementowa kompozycja dążąca do wypełnienia całej powierzchni tła (horror vacui, łac. strach przed pustką). Święty Józef został przedstawiony zgodnie z tradycyjną ikonografią tej postaci – jako dojrzały mężczyzna z Dzieciątkiem na ręku, mającym podkreślić jego rolę opiekuna Jezusa. Tradycyjnym atrybutem tej postaci jest także kwiat białej lilii, który nawiązuje do czystości Józefa. Na omawianym obrazie lilia pojawia się w lewym dolnym rogu kompozycji w ręku jednego z aniołów otaczających świętego.

Stan zachowania / Prace konserwatorskie

Ołtarz odnowiony w 1851 roku; w latach 1994-1995 poddany konserwacji przez Filipa Kowalczyka w Krakowie.

Streszczenie

Obraz przedstawiający św. Józefa z Dzieciątkiem w ołtarzu bocznym pod tym samym wezwaniem to dzieło nieznanego małopolskiego malarza, wpisujące się w konwencję barokowego malarstwa religijnego. Obraz powstał najprawdopodobniej w pierwszej połowie XVIII wieku i choć zapewne jest dziełem współczesnym samemu ołtarzowi św. Józefa, jednak nie był do niego pierwotnie przeznaczony. Jak wykazała analiza dzieła przeprowadzona podczas prac konserwatorskich, obraz był pierwotnie większy, a do wymiarów otworu w nastawie ołtarza św. Józefa został w niewiadomym czasie dostosowany przez przycięcie. Być może nastąpiło to w połowie XIX wieku w wyniku prac nad odnową ołtarza prowadzonych przez malarza i pozłotnika Wojciecha Dembowskiego. Święty Józef został przedstawiony zgodnie z tradycyjną ikonografią tej postaci – jako dojrzały mężczyzna z Dzieciątkiem na ręku, mającym podkreślić jego rolę opiekuna Jezusa. Tradycyjnym atrybutem tej postaci jest także kwiat białej lilii, który nawiązuje do czystości Józefa. Na omawianym obrazie lilia pojawia się w lewym dolnym rogu kompozycji w ręku jednego z aniołów otaczających świętego.

Bibliografia

Janicka-Krzywda Urszula , "Patron – atrybut – symbol", Poznań 1993
"Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 1: Województwo krakowskie", Warszawa 1953
Małkowska-Holcerowa Teresa , "Paczółtowice. Dzieje kościoła parafialnego pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny od średniowiecza po czasu współczesne", Kraków 1998
Strzelichowski Piotr , "Wiadomość o kościele parafialnym w Paczółtowicach w Dyecezyi krakowskiej oraz o jego plebanach, parafianach i dobrodziejach, zebrana na podstawie dokumentów historycznych", Kraków 1900
"Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska", Warszawa 2016

Osoby związane z dziełem

Jak cytować?

Justyna Kuska, "Św. Józef", [w:] "Sakralne Dziedzictwo Małopolski", 2021, źródło:  https://sdm.upjp2.edu.pl/dziela/sw-jozef

Uwaga. Używamy ciasteczek. Korzystanie ze strony sdm.upjp2.edu.pl oznacza, że zgadzasz się na ich używanie. Więcej informacji znajdziesz w zakładce Polityka prywatności